tyt. SınıfFelsefe

Etik — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Etik ile ahlak arasındaki iş farkını belirtir ve uygulamalı etik alanının konularını sıralar.
Ödev ilkesi, yarar ilkesi ve erdem ilkesini somut kararlarla karşılaştırır ve aralarındaki farkı gerekçelendirir.
Bilgilendirilmiş rıza, hasta hakları ve tıbbi karar sürecinin hangi aşamalardan geçtiğini açıklar.
Bilim etiği, araştırma dürüstlüğü ve veri mahremiyeti kurallarını bir araştırma örneğine uygular.
Çevre etiği, hayvan hakları ve meslek etiği başlıklarını günlük yaşamdan örneklere bağlar.
Çıkar çatışması, etik ihlali, etik kurul ve etik eğitiminin işlevini örneklerle tartışır.

Etik, ahlaktan farklı olarak bir meslek ya da kurum alanında doğmuş ve somut kurallarla çalışan bir alandır; bu yüzden yazılı düzenlemelerle iç içedir.
Ödev ilkesi sonucu gözetmez, yarar ilkesi amacı gözetmez; ikisi çatıştığında kararın gerekçesi hangi ilkenin öncelik taşıdığını açıkça yazmak zorundadır.
Bilgilendirilmiş rıza, hastanın izni kadar hekimin anlatma yükümlülüğünü de kapsar; ikisi birlikte değerlendirilir.
Araştırma dürüstlüğü yalnız yayın aşamasında değil, veriyi toplama anından itibaren geçerlidir; ham kayıt saklanmadan başarı ölçülemez.
Veri mahremiyeti, hiç veri toplanmamayı değil, verinin amaçla orantılı biçimde toplanmasını ve erişimin sınırlandırılmasını ister.
Etik kurul bir denetim organıdır; kararı kendisi vermez, tartışmalı uygulamayı değerlendirip öneride bulunur.
Çıkar çatışması yalnız para ile sınırlı değildir; makam, ün, yakınlık ve görev kayması da çıkar olarak sayılır ve önceden ilan edilmelidir.

Etik karar = ilke belirleme + çıkar çatışması denetimi + yazılı gerekçelendirme
Uygulamalı etik = biyoetik + çevre etiği + meslek etiği + bilim etiği
Geçerli etik gerekçe = ilke + kurala uygunluk + sonucun gerekçelendirilmesi
Bilgilendirilmiş rıza = bilgiyi anlama + özgür seçim + vazgeçebilme hakkı
Çıkar çatışması riski = kişisel yarar + görev yükümlülüğü + karar makamı
Etik denetim = ilke duyarlılığı + çıkar denetimi + kayıt tutma + hesap verebilirlik

Etik ile ahlakı aynı saymak: Ahlak daha çok hayatın genelinde geçerli görülen iyi yaşam ölçüsünü; etik ise meslek, kurum ve teknoloji alanında kararın nasıl verileceğini ele alır. Etik ayrı bir alan olarak doğmuştur ve somut kurallarla çalışır.
İmzanın bilgilendirilmiş rıza sayılması: İmza yalnızca belgenin alındığını gösterir. Rızanın geçerli olabilmesi için kişinin anlamış, seçebilmiş ve sonradan vazgeçebilmiş olması gerekir. Anlatılmayan riskin kendisi bir etik ihlalidir.
Sonucu iyi olan her kararı etik saymak: Yarar ilkesi göre iyi bir sonuç önemlidir ama tek başına yeterli değildir. Uygulanan yöntem de denetlenir; sonucu iyi kılmak için başkasının hakkı çiğneniyorsa karar kabul edilmez.
Yazılı kuralı ahlakî sanmak: Kural koyma yalnızca düzeni kurar. Kuralın gerekçesiz, denetlenemez ya da cezasız uygulanıyor olması, onu etik kılmaz; tersine uyum zorunluluğu doğurur.
Kişisel çıkarı görmezden gelmek: Çıkar çatışmasını inkâr etmek en yaygın hatadır. Yakınlık, kazanç ve makam etkisi kararı değiştirebiliyorsa bu etki önceden açıklanmalı ve karar bağımsız bir makamda denetlenmelidir.
Etik eğitimini ezberlemekle geçiştirmek: Kuralın metnini bilmek, o kuralı bir olaya uygulamayı bilmez. Etik eğitimi, öğrencinin kendi kararını öz gözlemle denetleyebildiği bir alıştırma düzeni kurar; yalnız metin okuma eğitim değildir.

Karşılaştırma sorusunda "sonucu ölçen" ile "kurala bağlı olan" ayrımını yapın: ilk doğru cevap yarar ilkesini, ikincisi ödev ilkesini işaret eder.
Hasta hakları sorusu geldiğinde önce "bilgi verildi mi", sonra "seçim özgür mü" diye sorun; ikinci sorunun cevabı hayırsa rıza geçerli değildir.
Veri mahremiyeti sorularında üç şeyi ayırt edin: verinin toplanması, saklanması ve paylaşılması. Bunların her biri ayrı denetime tabidir.
Bilim etiği sorularında "başarılı sonuç" ile "sağlam yöntem" ayrımını yapın; etik olan yöntemi doğru kılan şey sonucun parlak olması değildir.
Çıkar çatışması geçen sorularda kararı veren kişinin yakınlığını sorun; yakınlık varsa doğru seçenek genellikle bağımsız denetim yolunu içerir.

Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.