tyt. SınıfCoğrafya

İç ve Dış Kuvvetler — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Yeryüzünü şekillendiren iç kuvvetler ile dış kuvvetleri ayırt eder ve örnekler verir.
Aşınım, taşınım ve birikim kavramlarını tanımlayarak aralarındaki ilişkiyi açıklar.
Farklı aşındırma biçimlerinin oluşturduğu yer şekillerini tanır ve yerinde tanır.
Sığ sular, buzullar, rüzgâr ve dalgaların aşındırma gücünü karşılaştırır.
İnsan faaliyetlerinin doğal süreçler üzerindeki etkisini örneklerle değerlendirir.
Bir bölgede baskın aşındırma biçimini ipuçlarından yararlanarak belirler.

İç kuvvetler kabartıcı, dış kuvvetler düzleştirici yönde çalışır; ikisi birlikte bugünkün dengeyi oluşturur.
Aşınım, taşınım ve birikim sırayla izlenir; aşınım olmadan birikim gerçekleşemez.
Aşındırma biçimi iklim, bitki örtüsü, eğim ve kayaç özelliklerine göre belirlenir.
Yamaçlarda aşınım, vadi tabanlarında ve düzlüklerde birikim görülmesi temel konum kuralıdır.
Deprem kırılan kayanın salınımıdır; bu başlı başına yeni bir yeryüzü şekli oluşturmaz.
İnsan faaliyetleri de dış kuvvet grubunda değerlendirilir ve hızlı oldukları için doğal dengeyi hızla bozabilirler.

Aşınım ile birikimi ters saymak: Aşındırma yüksek alandan aşağıdaki alana, biriktirme ise aşağıdan yüksek alana doğru gerçekleşir. Yön bilgisi yanlış kurulursa bütün çıkarım ters döner.
Depremi şekil oluşturan kuvvet saymak: Deprem, kırılan kayanın salınımıdır; tek başına bir yeryüzü şekli meydana getirmez. Yeni şekilleri oluşturan iç kuvvet tektonik hareketler ve volkanizmadır.
Bütün aşınımı suya bağlamak: Aşındırma yalnız akarsularla olmaz. Rüzgâr, dalga, buzul, yer altı suyu, rüzgârdan bağımsız kimyasal çözeltme ve bitkiler de aşındırmada rol oynar.
Tepelik ile plato karıştırmak: Tepelik aşınmış bir vadinin tıkanmasıyla oluşur ve tepe biçimlidir. Plato ise çok eski aşınım yüzeyleridir ve düzlük biçimindedir.
Yükseklik farkını göz ardı etmek: Aynı iklimde yüksek kesimlerde don ve çözeltme, alçak kesimlerde sıcaklık değişimine bağlı fiziksel aşınım baskındır. Yükseklik bilgisi olmadan sonuç kurulursa yanılma olasılığı artar.
Yapay şekli doğal saymak: Baraj gölü, yol yarması ve taş oyma insan faaliyetidir; doğal şekil listesinde sayılmaz. Ancak insana ait şekiller de dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuş kabul edilir.

Yön sorusu varsa önce malzemenin nereye gittiğini sorun; yön bilgisi şeklin adını doğrudan belirler.
Tepelik, plato ve peneplen terimleri karıştırılırsa "yassı mı yuvarlak mı" sorusunu sorun.
Aşındırma biçimi sorusunda önce ortamı belirleyin, sonra biçimi seçin.
Rakam istenen sorularda süreyi mutlaka yıla çevirin; gün ile yıl karıştırılırsa değer büyük ölçüde hatalı çıkar.
Kırık kaya çöllerinde rüzgâr, nemli ormanlık yamaçlarda ise çözeltme baskındır; bu zıtlık sınavda sık sorulur.