Doğal Afetler ve Çevre

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Doğal afet, doğal süreçlerin insan yaşamını ve ekonomik faaliyetleri olumsuz etkilemesi sonucu ortaya çıkan olaydır. Deprem, sel, heyelan, kuraklık, yangın ve volkanik patlama gibi afetlerin yıkıcı etkisi, doğal tehlike ile birlikte kırılgan yapılar ve hazırlıksız toplumlar tarafından belirlenir.

Çevre sorunları ise doğal afetlerden farklı olarak çoğunlukla insan faaliyetlerinden kaynaklanır. Hava ve su kirliliği, katı atık, erozyon, biyolojik çeşitlilik kaybı ve doğal kaynakların aşırı tüketimi başlıca çevre sorunlarıdır. Bu konuda hem afetlerin hem de çevre sorunlarının nedenleri, sonuçları ve çözüm yolları değerlendirilir.

Ön Bilgi: Yüzde, Binde ve Risk

Çevre hesaplarında verilen oranlar yüzde cinsindendir. Kaybolan toprak, arıtılan su, geri dönüştürülen atık gibi büyüklükler toplam değerin belirtilen yüzde kadarı olarak hesaplanır. Kalan değer ise toplamdan çıkarılarak bulunur.

Doğal afetlerde etki alanı, afetin türüne ve mevcut değerlendirme ölçütlerine göre değişir. Deprem büyüklüğü ile hasar miktarı doğru orantılı değildir; yapıların deprem yönetmeliklerine uygunluğu hasarı doğrudan etkiler.

Temel Kurallar ve Bağıntılar

Doğal tehlike ile doğal afet aynı şey değildir. Tehlike doğal süreçtir; afetin oluşması tehlikenin insan yaşamına zarar vermesiyle gerçekleşir.

Erozyon su ve rüzgârın toprağı taşımasıyla oluşur. Bitki örtüsünün azalması ve eğimin dikliği erozyonu artırır.

Kirlilik kaynakları sanayi, ulaşım ve evsel faaliyetlerdir. Hava kirliliği emisyon, su kirliliği ise atık su deşarjıyla oluşur.

Katı atık miktarı arttıkça geri dönüşüm oranı artırılmalıdır. Düzenli depolama ve ayrıştırma hem alan hem kirlilik sorununu azaltır.

Sürdürülebilir çevre doğal kaynakların gelecek nesilleri de koruyacak biçimde kullanılmasıdır. Bu anlayış üretim ve tüketim biçimlerini birlikte ele alır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo doğal afet türlerinin oluşumu, etkisi ve önlemlerini karşılaştırır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Toplam değeri ve oranı ayır. Çevre hesaplarında verilen toplam büyüklük ile yüzde değeri iki ayrı satıra yaz.

Adım 2 — Çarp ve yüze böl. Belirtilen pay, toplam değerin yüzde kadarıdır; çarpma ve bölme birlikte kullanılır.

Adım 3 — Kalanı hesapla. Elde edilen payı toplamdan çıkararak kalan değeri bul.

Adım 4 — Önlem öner. Hesap sonucunu hangi önlemle azaltabileceğini yorumda belirt.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki hesap ve yorum sorularında aşağıdaki hatalar en sık görülenlerdir.

• Yüzde puanını doğrudan eklemek: Erozyonla kaybolan toprak, toplamın yüzde puanı kadarı değil, o yüzde kadarıdır; önce çarpılıp yüze bölünür.
• Kalan değeri hesaplamamak: Atık suyun ne kadarının arıtıldığı sorulmuşsa, arıtılmayan kısım toplamdan çıkarılarak bulunur.
• Deprem büyüklüğü ile hasarı eşitlemek: Büyüklük ölçeği enerjiyi gösterir; hasar yapı kalitesine ve zemin koşullarına bağlıdır.
• Doğal afeti doğal tehlikeyle karıştırmak: Deprem bir tehlikedir; ancak can ve mal kaybı oluşmadığı sürece afet olarak adlandırılmaz.
• Erozyonu yalnız suya bağlamak: Erozyon su ve rüzgâr etkisiyle olur; rüzgâr erozyonu özellikle açık ve bitki örtüsü seyrek alanlarda belirgindir.
• Çevre sorunlarının kaynağını görmezden gelmek: Çevre sorunlarının başlıca nedeni insan faaliyetleridir; doğal süreçler tek başına bu ölçüde sorun üretmez.

Özet

Afetlerden korunmak hazır olmayla, çevreyi korumak kaynakları bilinçli kullanmayla mümkündür. Doğal tehlike ile doğal afet ayrımı önemlidir; tehlike doğal süreç, afet ise bu sürecin toplumda yarattığı zarardır. Deprem, sel, heyelan ve yangının etkisi zemin koşulları, yapı kalitesi ve hazırlık düzeyiyle değişir. Hesap sorularında bir toplam değerin yüzde kadarı hesaplanırken önce çarpma sonra yüze bölme yapılır; kalan değer toplamdan çıkarılır. Erozyon su ve rüzgârın toprağı taşımasıyla oluşur ve bitki örtüsünün azalmasıyla artar. Hava kirliliği emisyon, su kirliliği atık su deşarjı sonucu oluşur. Katı atıkta geri dönüşüm oranının artması hem alan hem kirlilik sorununu azaltır. Sürdürülebilir çevre, doğal kaynakların gelecek nesilleri koruyacak biçimde kullanılmasıdır.

Bir ilde yıllık 42000 ton evsel atık toplanmaktadır ve bunların yalnızca yüzde 28 kadarı geri dönüştürülmektedir. Geri dönüştürülen atık miktarını hesaplayın. Geri dönüşüm oranı yüzde 50ye çıkarılırsa kazanılacak alan ne kadar olur? Ayrıca aynı bölgede yıllık 4200 dekar sulama alanının yüzde 12 kadarında toprak tuzlanmıştır. Tuzlanma için hangi önlemler alınabilir?

Ne Öğreneceğiz

Doğal afetlerin oluşumu, türleri, yıkıcı etkileri ve çevre sorunlarının kaynakları ile çözüm yollarını değerlendirerek sürdürülebilir çevre anlayışını geliştirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Doğal afetleri oluşum biçimlerine göre sınıflandırır.
• Deprem, sel, heyelan ve yangın etkilerini karşılaştırır.
• Erozyon, kirlilik ve atık sorunlarının nedenlerini açıklar.
• Çevre sorunlarının azaltılmasında alınabilecek önlemleri önerir.
• Sürdürülebilir çevre yaklaşımının ilkelerini tartışır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: 24000 tonluk toprak stoğunun yüzde 18'i erozyonla kayboluyorsa kaç ton kaybolur?

1. Toplam toprak yüzde ile çarpılır.
2. Sonuç yüze bölünür.
3. Kaybolan toprak miktarı bulunur.

Sonuç/cevap: 4320 ton

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 64000 kilometrekarelik alanın yüzde 18'i korunuyorsa kaç kilometrekare korunur?

1. Alan yüzde ile çarpılır.
2. Sonuç yüze bölünür.
3. Korunan alan bulunur.

Sonuç/cevap: 11520 kilometrekare

Kendini Dene

Soru: Bir bölgede erozyon hızının yıllar içinde arttığı gözlenmektedir. Artışın nedenlerini ve alınabilecek önlemleri yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Orman tahribatının erozyonu artırdığı belirtilir (5 puan). Arazinin eğimli hâle getirilmesinin etkisi açıklanır (4 puan). Aşırı ve yanlış sulamanın toprağı bozduğu yazılır (4 puan). Tarımsal alanların tarla sınırı düzeniyle sınırlandırılması önerilir (5 puan). Kademeli dikim ve rüzgâr kıran ağaçların dikilmesi önerilir (4 puan). Eğim sınıflarına göre uygun ürün seçimi belirtilir (3 puan). Toplam 25 puan.