tyt. SınıfCoğrafya

Şekil ve Aşınım — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Sürtünme, aşındırma, çarpma ve çözeltme yoluyla gerçekleşen aşındırma biçimlerini tanır ve örneklerle ayırt eder.
Akarsu, buzül, rüzgâr ve dalgaların oluşturduğu aşınım biçimlerini yerinde tanıyarak adlandırır ve gerekçelendirir.
Vadi, kutu vadi, dev kazan, kanyon, plato, sırt, tekne biçimi gibi aşınım biçimlerini oluşum koşullarına göre sınıflandırır.
Konik yığın, yelpaze, delta ve birikim gölü gibi birikim biçimlerini tanır ve birikim ile aşınım arasındaki bağı kurar.
Deniz kıyılarında oluşan biçimlerin hangi kıyı hareketine bağlı olduğunu gelgit, dalga ve akıntı ayrımıyla açıklar.
Yer şekillerinin yerleşme, ulaşım ve tarım üzerindeki etkisini örneklerle değerlendirir ve uygun olmayan durumları gerekçesiyle belirtir.

Sert tabaka yavaş, yumuşak tabaka hızlı aşındığı için arazi engebeli biçimde kalır; düz arazi eşit veya benzer dirençteki malzemelerden oluşur.
Aşındırma her zaman yüksek alandan alçak alana doğru gelişir; birikim ise ters yönde çalışır ve bu yön bilgisi biçim adını doğrudan belirler.
Buzül, akarsu ve dalga aynı arazide farklı malzeme taşıma gücüne sahiptir; bu yüzden vadileri ve kıyıları farklı biçimde oyarlar.
Karbonatlı kayaçlarda yer altı suyu çözeltme yoluyla boşluk açar ve mağara, sarkıt, dikit ve doğal kaynak gibi biçimleri yer altından oluşturur.
Yerleşme, yol ve tarım düşük eğimli taban ve düzlüklerde toplanır; dik yamaçlar hem ulaşımı zorlaştırır hem de erozyon riskini artırır.
Tabanda biriken ince malzeme, üst kesimlerden iri blokların taşındığını gösterir; malzeme boyutunun küçülme yönü akış yönünü ele verir.

Eğim yüzdesi = dikey yükseklik farkı ÷ yatay izdüşüm × 100
Dikey kenar = (eğik kenarın karesi − yatay kenarın karesi) karekökü
Kıyı boyunca uzayan düzlüğün alanı = uzunluk × genişlik
Yelpaze biçimli birikimin alanı = yarıçapın karesi × pi ÷ 2
Konik yığının yüksekliği = taban yarıçapı × yanal eğim ÷ 100
Yıllık ortalama derinleşme = toplam derinleşme ÷ ölçüm süresi
Hız oranı = birinci kesimin yıllık derinleşmesi ÷ ikinci kesimin yıllık derinleşmesi
Deniz tabanı eğimi = derinlik farkı ÷ kıyıya uzaklık × 100

Aşındırma ile birikim yönünü ters almak: Aşındırma yüksek alandan alçak alana, biriktirme ise alçak alandan yüksek alana doğru gerçekleşir. Yön bilgisi yanlış kurulursa bütün çıkarım ters döner ve biçim yanlış adlandırılır.
Dev kazanı dar vadi sanmak: Buzül vadi tabanını oyarak genişletir ve yamaçları dikleştirir. Bu yüzden buzul biçimi daima geniş ve düz tabanlıdır; dar ve derin vadi akarsu biçimidir.
Plato ile peneplen karıştırmak: Plato, yüksek ve çevresi dik yamaclarla sınırlı bir eski aşınım yüzeyidir. Peneplen ise alçak, çok eski ve hafif engebeli düzlüktür. Yükseklik ve çevre farkı ikisini ayırır.
Kumulu arazide rüzgârın yönünü yanlış seçmek: Kum sırtının sivri ucu, rüzgârın geldiği yönü gösterir; yumuşak ve yuvarlak yanı rüzgârın gittiği yönü gösterir. Bu ayrım kumulların göç yönünü bulmada kullanılır.
Karstik biçimleri her ortamda aramak: Mağara, lüzbon ve doğal kuyu biçimleri yalnızca kireç taşı gibi karbonatlı kayaçlarda oluşur. Kayaç cinsini bilmeden bu biçimleri aramak en sık yapılan hatadır.
İnsan yapıtını doğal yer şekli saymak: Yol yarması, taş oyma, teras ve maden boşluğu insan faaliyetinin ürünleridir; doğal aşınım biçimi listesine girmez. Ancak insanın da dış kuvvetler grubunda olduğu unutulmamalıdır.

Yer şekli adı sorusunda önce yüzeyin düz mü dik mi olduğuna bakın; bu ayrım birçok biçimi birbirinden hemen ayırır.
Karstik biçimlerin hepsi karbonatlı kayaçlarla ilgilidir; kireç taşı geçmiyorsa o biçim o arada oluşamaz.
Kıyıda genişleyen kum bandı dalga enerjisinin azalmasıyla, denize doğru uzanan sivri çıkıntı ise dirençli kayanın geride kalmasıyla oluşur.
Sayısal hesaplarda önce birimleri eşitleyin; santimetreyi metreye, metreyi kilometreye çevirmek sonucu kat değiştirir.
Eğim yüzde olarak isteniyorsa oranı doğrudan değil yüzde karşılığıyla yazın; ondalık değerler yüzde işareti olmadan verilirse puan kaybı olur.
Arazi okumasında engebeli yüzey taze, düz yüzey eski kabul edilir; bu varsayım biçimin yaşını tahmin etmede işe yarar.