Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Yeryüzündeki sular üç büyük grupta toplanır: akarsular, göller ve denizler. Bu üçü birbirine bağlıdır; bir akarsu bir gölü besler, göl bir denize dökülür, deniz buharlaşmayla atmosfere su geri verir. Bu yüzden hidrografya, suyun çevrimini coğrafi ortamda izlemeyen bir konudur.
Öğrenilen temel fikir şudur: su, daima yüksekten alçağa hareket eder ve taşıdığı çökeltiyi en sonunda biriktirir. Bu tek eğilim hem akarsu vadilerini, hem göllerin çanaklarını, hem de delta ve birikim şekillerini açıklar. Bir bölgede suyun nereye gittiğini ve ne kadar su getirdiğini bilmek, harita okuma bilgisini de doğrudan geliştirir.
Ön Bilgi: Suyun Çevrimi, Kayaç ve Toprak Kavramları
Su buharlaşmayla atmosfere çıkar, bulutlaşır, yağış olarak yeryüzüne döner ve yeniden yüzeyde akar. Yeryüzüne düşen yağışın bir bölümü yüzey akışı olarak akarsulara katılır, bir bölümü toprağa sızarak yeraltı suyu haline gelir, kalanı buharlaşır. Bu üç yolun oranı iklime ve toprağa göre değişir.
Akarsular çevresindeki bütün alan havza adını alır. Havzaya düşen yağışın tamamı akarsıya geçseydi yıl boyunca aynı debi görülürdi; oysa kar erimesi, göllerin ayırması ve kıyıdaki buharlaşma debiyi değiştirir. Debiyi yıl boyunca sabit tutan akarsular düzenli, nehir seviyesinde göze çarpıcı değişimler gösteren akarsular ise düzensiz olarak adlandırılır.
Temel Kurallar
Suyun hareketi yüksekten alçağa doğrudur. Akarsu yatağında eğim, göl kenarında çanak biçimi, deniz kenarında düz bir yüzey hep bu ilkenin sonucudur. Bir yerde su yükselerek ilerliyorsa o su oraya başka bir yolla gelmiş demektir.
Akarsu çökeltiyi taşır ve biriktirir. Taşınan çökeltinin bir kısmı yol boyunca, bir kısmı yatağın dibinde, kalanı ise denize ulaşınca delta biçiminde birikir. Depolanmamış çökelti miktarı havzadaki aşınım hızını gösterir.
Göl, kapalı bir çanakta biriken sudur. Gölün oluşabilmesi için üç şey gerekir: bir çukur, onu bir yandan kapatacak yapı ve kapıya yakın bir boğaz. Kalan üçüncü şey bir çıkış veya hiçbir çıkış olmamasıdır.
Göllerin suyu tatlı, denizlerin suyu tuzludur. Tuzlu suyun kaynağı dışarıdan gelen tuz madeneleri değil, akarsuların kayaları çözerek taşıdığı tuz iyonlarıdır. Bu iyonlar denize ulaşamadan geride kalırsa göl tuzlu göl olur.
Gelgit ve dalga, kıyıyı sürekli değiştirir. Gelgit düzenli bir su hareketi, dalga düzensiz bir hareketir. Kıyı düzlüğü, kıyı sığlığı, gelgit deltaı ve kıyı oku bu iki hareketin birlikte çalışmasıyla oluşur.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo hidrografiyanın sık karıştırılan başlıklarını yan yana koyar. Sınav sorusunun kökü hangi satıra dayanıyorsa o satırı okumak çözümü kısaltır.
| Kavram | Ne Zaman Kullanılır | Sık Yapılan Hata |
|---|
| Havza | Akarsuya hangi alandan su geldiğini anlatır | Yalnız vadi tabanı sanılması |
| Debi | Birim zamanda geçen su hacmi hesaplanır | Yol değil hacim sanılması |
| Delta | Akarsu çökeltisini deniz kenarında biriktirir | Deltanın akarsu ağzı olması |
| Gelgit genliği | Alçak su ile yüksek su arasındaki farktır | Yüksek su düzeyi sanılması |
| Tuzlu göl | Göle dışarıdan tuz gelir, çıkış yoktur | Deniz suyunun girmesi |
| Kuzey akıntısı | Okyanus sularının kutuplara doğru hareketi | Sıcak akıntı sanılması |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Su kütlelerini ayır. Soruda geçen suyun akarsu mu, göl mü, deniz mi olduğu belirlenir. Deniz sularının tuzlu, göl ve akarsu sularının tatlı olduğu unutulmamalıdır.
Adım 2 — Havzayı ve çıkışı belirle. Suyun nereden geldiği ve nereye gittiği bulunur. Dışarıya çıkışı olmayan bir gölde buharlaşma önemlidir; çıkışı olan bir akarsuda ise taşınan su miktarı ve çökelti taşınımı öne çıkar.
Adım 3 — Verilen büyüklükleri aynı birime getir. Kilometre metreye, metreküp kilometreküpe, milimetre yağış ise önce alanla çarpılmış metreküpe çevrilir. Birimle uğraşılmadan yapılan hesaplar en sık hatanın kaynağıdır.
Adım 4 — Sonucu denetle. Hesaplanan değerin fiziksel olarak olası olup olmadığına bakılır: bir gölün günlük buharlaşması gölün kendi hacminden küçük olmalı, bir akarsunun debisi yıllık yağışın hacminden büyük olmalıdır. Denetimden geçemeyen sonuç yeniden hesaplanır.
Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Debiyi hızla karıştırmak: Debi birim zamanda geçen su hacmidir; birim zamanda kat edilen yol ise hızdır. İkisi birbirinin bölünmesiyle bulunur. Yıl boyu kat edilen yolun yıla bölünmesi hız verir, hacet getirmez.
- Gölü denizden ayırmamak: Göl suları tatlıdır; yalnız dış havzadan tuz gelen ve tuz atılmayan göllerde suyun tuzluluğu artar. Denizle bağlantısı olmayan bir gölde suyun tuzlu olmasının tek nedeni dışarıdan gelen tuzdur.
- Birim çevirmeyi atlama: Kilometre metreye çevrilmeden metreyle çarpılan hesaplarda bin kat hata oluşur. Yağışın milimetre cinsinden verilmesi hâlinde yağış × alan = on bin metreküp bağıntısı mutlaka kurulmalıdır.
- Delta ile gelgit deltaını karıştırmak: Akarsu çökeltisinden oluşan asıl delta akarsunun denize döküldüğü yerde oluşur. Gelgit deltaı ise gelgit akıntısının taşıdığı çökeltinin gelgit yarıklarında birikmesiyle oluşur ve akarsu gerektirmez.
- Buharlaşmanın yok sayılması: Kapalı havzalarda buharlaşma su bütçesinin en önemli çıktısıdır. Tuzlu göller çoğunlukla güneşli ve kurak bölgelerde, yani buharlaşmanın yoğun olduğu yerlerde oluşur.
- Göl oluşumu için tek koşul aramak: Bir gölün oluşması üç koşulun bir arada gerçekleşmesine bağlıdır: bir çukur, onu bir yandan kapatacak yapı ve bir boğaz. Set ve baraj gölleri insan yapımıdır; tek koşulla açıklanmaya çalışılırsa doğal göllerin çoğu açıklanamaz.
Özet
Suyun nereden geldiğini ve nereye gittiğini bulun, sonra birimleri eşitleyin. Akarsular yüksekten alçağa akar, yataklarını aşındırır ve çökeltilerini taşır; bu çökelti yol boyunca veya deniz kenarında delta hâlinde birikir. Akarsunun çevresindeki alan havzadır ve dönemsel değişimler debiyi değiştirir; yıl boyu sabit debi düzenli, kısa süreli kabarma düzensiz akarsu sayılır. Göl, kapalı bir çanakta biriken tatlı sudur; çukur, kapatan yapı ve boğaz birlikte gerekli koşullardır. Dışarıdan tuz gelen ve çıkışı olmayan göller tuzlu göl olur. Denizler tuzludur; tuz kaynağı akarsuların çözerek taşıdığı iyonlardır. Gelgit düzenli, dalga düzensiz su hareketleridir ve kıyı düzlüğü ile kıyı sığlığını birlikte oluştururlar.
İçinde küçük bir akarsu, onun döküldüğü geniş bir göl ve o gölün bir denize bağlandığı bir yöre düşününüz. Yörede yıllık yağış 900 milimetre, gölün yüzölçümü 200 kilometrekare, göl yüzeyinden yıllık buharlaşma 2 kilometreküp ve akarsunun bir yılda kat ettiği yol 1500 kilometredir. Bu verilere göre yıllık ortalama debi yaklaşık kaç metreküptür, göl seviyesi yılda buharlaşma yüzünden kaç metre düşer, akarsu günde ortalama kaç kilometre yol alır? Gölün tuzlu olup olmadığını, çıkışı bulunup bulunmadığına bağlı olarak açıklayınız. Yörede akarsu yatağında kum çakıl birikimi görüldüğüne göre hangi bölümün aşınım üretimine devam ettiğini gerekçesiyle belirtiniz.
Ne Öğreneceğiz
Akarsuların, göllerin ve denizlerin oluşumunu, şekillerini ve bunları belirleyen etkenleri tanıma; debi, gelgit, delta, çökeltme birikimi gibi hidrografik büyüklükleri hesaplama ve yorumlama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Akarsuların beslenme biçimlerini ve mevsimlik değişimini açıklar.
- Akarsu, göl ve deniz oluşumlarını ve bunları oluşturan çukurlukları tanır.
- Havza, debi, çökeltme taşınımı ve delta kavramlarını tanımlar.
- Göl sularının ve deniz sularının tuzluluk, derinlik ve şekil farklarını karşılaştırır.
- Gelgit, kuzey akıntısı ve dalga hareketlerinin kıyıları nasıl şekillendirdiğini açıklar.
- Depi, göl hacmi, buharlaşma düşüşü ve gelgit genliği hesaplarını yapar.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir akarsının beslendiği alanın tümüne ne denir?
- Akarsuya su veren yüzey alanının tümü ele alınır.
- Bu alan akarsının iki yanında yer alır ve ana yatağın bir parçasıdır.
- Ana yatağın kendisi bu alanın yalnızca bir bölümüdür.
Sonuç/cevap: Havza
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Gelgit ve dalgaların kıyıda aynı yönde aşındırdığı alan hangi biçime dönüşür?
- Kıyının sığ bölümü dalga ve gelgitle aşındırılır.
- Sürekli aşınan alan geriye doğru düzleşir.
- Geriye doğru genişleyen bu alan kıyı düzlüğü adını alır.
Sonuç/cevap: Kıyı düzlüğü
Kendini Dene
Soru: Bir havzanın yüzölçümü 4. 800 kilometrekare, yıllık yağışı 700 milimetredir. Bu havzada yağışın tamamının akarsıya geçtiği kabul edilirse yıllık taşınan su hacmini hesaplayınız; bir yılın 365 gün olduğu kabulüyle günlük ortalama debiyi bulunuz ve bu debiyi yıl içinde en yüksek değerin yüzde kaçı olarak yorumlayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yıllık yağış hacme çevrilir; 700 milimetre ile 4800 kilometrekare çarpılıp on bin metreküp katsayısı uygulanır ve yıllık toplam su hacmi bulunur (7 puan). Bu hacim üç yüz altmış beş güne bölünerek günlük ortalama debi elde edilir (6 puan). Günlük ortalama değer yıllık toplamın çok küçük bir payı olduğu için yaz aylarındaki taşkınlarda debinin çok daha yüksek olabileceği yazılır (4 puan). Hesabın birim dönüşümleri sırayla gösterilir (3 puan). Toplam 20 puan.
