Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Hava durumu bir günün, bir haftanın özelliğidir; kısa sürede değişebilir ve hava durumu haritası günlük olarak yenilenir. İklim ise yıllar boyunca süren ortalama değerlerin bileşimidir; bir yerin iklimi ancak en az otuz yıllık ölçümlerle tanımlanabilir. Bu ikisini ayırt etmek, konunun bütün sorularının temelidir.
İklim tipleri, sıcaklık ve nem koşullarının birlikte değerlendirilmesiyle sınıflandırılır. Aynı sıcaklığa sahip iki yerden biri kurak, diğeri nemli olabilir; sınıflandırmanın ikinci ekseni de budur. Bu konuda öğrenilecek temel beceri, verilen ölçümleri okuyup o yere uygun iklim tipini gerekçesiyle birlikte belirleyebilmektir.
Ön Bilgi: Sıcaklık, Nem ve Ortalamalar
Bir istasyonun sıcaklığı tek bir sayıyla ifade edilmez; günlük ortalama, aylık ortalama ve yıllık ortalama ayrı ayrı hesaplanır. Aylık ortalamaların en yükseği ile en düşüğü arasındaki farka termik rejim (sıcaklık genliği) denir. Termik rejimi büyük yerler karasal, küçük yerler denizel iklim özelliği gösterir.
Nem ise mutlak (gram cinsinden su buharı miktarı) ve bağıl (havanın en fazla alabileceği buhar miktarına oranı) olarak ölçülür. Sıcaklık arttıkça havanın tutabileceği su buharı artar. Sıcaklık ve nem birlikte değerlendirildiği için aynı sıcaklıkta farklı iklimler ortaya çıkar.
Temel Kurallar
İklim, en az otuz yıllık ölçümlerin ortalamasıdır. Tek bir günün çok sıcak ya da çok yağmurlu olması bir iklime kanıt değildir; kısa süreli olaylar hava durumunu tanımlar.
Sınıflandırmada iki ölçüt birlikte kullanılır: sıcaklık ve nem. Sıcaklık ekseni sıcak, ılık, serin ve çok serin ayrımını; nem ekseni nemli ve kuru ayrımını belirler.
Termik rejim büyükse karasal, küçükse denizel özelliktir. Kıta içi kesimlerde yazlar sıcak, kışlar soğuk olduğu için yıllık sıcaklık farkı büyür; deniz kıyısında deniz sıcaklığı yazı serinletir, kışı ılıtır.
Akdeniz tipinde yağış kışa, çöl tipinde hiçbir döneme düşmez. Kurak dönem oranı, yaz ayları yağışının yıllık yağışa oranıdır ve Akdeniz tipinde bu oran çok düşüktür.
İklim ile doğal bitki örtüsü birlikte düşünülmelidir. Bir yerin iklimi, o yerde gelişebilen bitki örtüsünü belirler; bu yüzden iklim tipi bitki örtüsünden de tanınabilir.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, birbiri yerine sıkça geçen kavramları ayırt etmeyi hedefler. Karşılaştırma sorusunda hangi ölçütün sorulduğunu okumak cevabı belirler.
| Kavram | Ölçüt | Ayırt edici özellik |
|---|
| Hava durumu | Tek gün veya saat | Kısa sürede değişir |
| İklim | En az 30 yıllık ortalama | Uzun süreli ve kararlı |
| Termik rejim | En yüksek ve en düşük aylık ortalama farkı | Karasallık ölçütü |
| Bağıl nem | Havanın tutabileceği buhara oran | Sıcaklıkla birlikte değişir |
| Kurak dönem oranı | Kurak aylar yağışının yıllığa oranı | Kuraklığın şiddeti |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Verinin türünü belirle. Verilen sayı günlük ortalama mı, aylık ortalama mı, yıllık toplam ya da yıllık ortalama mı? Aynı sayı farklı türlerde tamamen farklı sonuçlar verir.
Adım 2 — Gerekli çıktıyı önce yaz. Sıcaklık farkı soruluyorsa önce dikey fark, termik rejim soruluyorsa önce en yüksek ve en düşük aylık ortalama belirlenir.
Adım 3 — Bağıntıyı kur ve hesapla. Formül önce yazılır, sonra sayılar yerleştirilir. Yükselti ile sıcaklık arasında 100 metre için 0,65 derece kuralı vardır; katsayı metreden hesaplanır.
Adım 4 — Sonucu iklime bağla. Hesaplanan değer, sıcaklık ve nem ölçütleriyle karşılaştırılarak uygun iklim tipi ve gerekçesi yazılır.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konudaki hataların çoğu kavram karışıklığından değil, sayının yanlış birimle çarpılmasından kaynaklanır.
- Hava durumu ile iklimi karıştırmak: Bir günün hava durumu iklim tanımı yapmaz. İklim en az otuz yıllık ölçümlerin ortalamasıdır ve tek bir aşırı değerle belirlenmez.
- Termik rejimi üç aylık toplam sanmak: Termik rejim en yüksek ile en düşük aylık ortalamanın farkıdır. Aylık değerlerin toplanması sıcaklık genliği değildir.
- Sıcaklık farkını yüzde olarak hesaplamak: Yükseltiyle azalan sıcaklık yüzde değil derece cinsinden ve 0,0065 katsayısıyla hesaplanır. Katsayı 0,65 olarak alınırsa yüzlerce kat büyük bir sonuç çıkar.
- Tek ölçütle tip belirlemek: Sıcaklığın yüksek olması tek başına sıcak-nemli tipi göstermez; nem ölçütü de incelenmelidir. Sıcak ve kuru bölgeler de sıcak iklimlidir.
- Kurak dönem oranını yıl yağışından çıkarmak: Oran, kurak ayların yağışının yıllık yağışa bölünmesiyle bulunur. Yıllık yağıştan kurak yağış çıkarılan değer bir oran değildir.
- İklim tipini bitki örtüsünden ayırmamak: Bitki örtüsü iklime bağlı olarak gelişir, ama insan etkisiyle değişebilir. İklim tipi doğal bitki örtüsüyle birlikte değerlendirilir.
Özet
İklim tipi, sıcaklık ve nem ölçütlerinin birlikte değerlendirilmesiyle bulunur. Hava durumu kısa süreli, iklim ise en az otuz yıllık ortalamadır. Sınıflandırmada sıcaklık ekseni sıcak, ılık, serin ve çok serin ayrımını; nem ekseni nemli ve kuru ayrımını belirler. Termik rejim karasal ve denizel iklimi ayırır, kontinentalite oranı ise kıyıdan uzaklaştıkça büyür. Akdeniz tipinde yağış kışa yoğunlaşır, çöl tipinde ise yıl boyunca kuraktır. Hesap yaparken sayının birimini önce belirlemek, yükselti katsayısını metreden uygulamak ve bulunan değeri iki ölçütle karşılaştırarak gerekçe yazmak standart çözüm yoludur.
Bir istasyonun yıllık sıcaklık farkı on iki derece, en yağışlı ayı yüz altmış beş milimetre ve en kurak ayı altı milimetre yağış almaktadır. Bu istasyonun termik rejimi ne kadardır ve hangi iklim tipine yaklaşır? Kurak dönem oranını bulunuz. Aynı termik rejime sahip ama kıyıya altı yüz kilometre uzaklıktaki başka bir istasyonun yıllık sıcaklık farkı neden daha büyük olmalıdır? Bu iki istasyonun yıllık sıcaklık farkları verildiğinde kontinentalite oranını hesaplayınız ve hangi istasyonun kıtasal iklim özelliği gösterdiğini gerekçesiyle açıklayınız.
Ne Öğreneceğiz
Hava durumu ile iklim ayrımını yapmak; sıcaklık ve nem ölçütlerine dayanarak iklim tiplerini tanımak, karasal ve denizel iklim özelliklerini karşılaştırmak ve bir istasyonun iklim tipini gerekçesiyle belirleme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Hava durumu ile iklim kavramlarını ayırt eder ve aralarındaki farkı açıklar.
- İklim tiplerini sıcaklık ve nem ölçütlerine göre sınıflandırır.
- Karasal, denizel ve Akdeniz iklimlerinin belirgin özelliklerini karşılaştırır.
- Termik rejim, sıcaklık derecesi gün sayısı ve kontinentalite kavramlarını açıklar.
- Verilen ölçüm değerlerinden bir istasyonun iklim tipini gerekçesiyle belirler.
- İklim ile bitki örtüsü arasındaki ilişkiyi kurar.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir yerde bugün çok serin, dün sıcak olmuştur. Bu durumdan yola çıkarak iklim türü belirlenir mi?
- İki günlük ölçüm, uzun süreli ortalama ölçütünü karşılamaz.
- İklim için en az otuz yıllık kayıt gerekir.
- Verilen bilgi yalnız hava durumunu tanımlar.
Sonuç/cevap: Belirlenemez; yalnız hava durumu bilgisi verilmiştir
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Sıcaklığın yüksek, yağışın yıl boyunca çok düşük olduğu bir yer hangi sınıfa girer?
- Sıcaklık ekseni sıcak grubunu gösterir.
- Nem ekseni ise kurak grupta yer alır.
- Bu nedenle yer sıcak-kuru sınıfındadır, sıcak-nemli sınıfta değil.
Sonuç/cevap: Sıcak-kuru iklim
Kendini Dene
Soru: Bir meteoroloji istasyonunun aylık ortalama sıcaklıklarının en yüksek değeri yirmi altı derece, en düşük değeri iki derecedir. A) Bu istasyonun termik rejimini hesaplayınız. B) Termik rejimin göstergesi olduğu iklim özelliğini açıklayınız. C) Aynı termik rejime sahip bir kıyı istasyonu ile kıta içi bir istasyon arasında yıllık yağış ve sıcaklık değişimi bakımından farkı yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: En yüksek değerden en düşük değer çıkarılır ve termik rejim yirmi dört derece olarak yazılır (6 puan). Bu değerin büyüklüğünün karasallık ölçütü olduğu ve kıta içi iklim özelliği gösterdiği açıklanır (6 puan). Kıyı istasyonunun yağışının ve termik rejiminin küçük, kıta içi istasyonunun yağışının düşük ve sıcaklık farkının büyük olduğu belirtilir (5 puan). Denizin yazları serinletip kışları ılıttığı gerekçe olarak yazılır (3 puan). Toplam 20 puan.
