Canlıların Sınıflandırılması

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Dünyadaki canlı çeşitliliği o kadar büyüktür ki, hepsini tek tek tanımak ve adlandırmak imkânsızdır. Sınıflandırma, bu kalabalık içinde bir düzen kurma çabasıdır. Canlılar benzerliklerine göre bir araya getirilir, her topluluğa bir ad verilir ve bu adlar belirli basamaklara yerleştirilir. Amaç, canlılar arasındaki ilişkiyi hem akılda tutulabilir hem de karşılaştırılabilir hâle getirmektir.

Sınıflandırma yalnızca bir listeleme işlemi değildir; aynı zamanda bir yorumdur. Benzerlik ne kadar çok özellik üzerinden değerlendirilirse canlıların evrimsel yakınlığı o kadar güvenilir biçimde yansıtılır. Bu nedenle günümüzde dış görünüşe benzeyen sınıflandırmalar yerine ortak ataya dayanan yaklaşımlar öne çıkar. Bu konuda hem temel basamakları hem de bu basamakların arkasındaki mantığı öğreneceğiz.

Ön Bilgi: Takson ve Sınıflama Düzenekleri

Takson, belirli ölçütlere göre gruplandırılmış canlılar topluluğudur. Her topluluğun bir adı vardır ve bu ad bir basamağa karşılık gelir. Sınıflandırmada en geniş basamak âlem, en dar basamak ise türdür; türün altında daha küçük gruplar olan alt tür ve varyeteler bulunabilir. Basamak daraldıkça üyelerin ortak özellik sayısı artar.

Canlılar önce hücresel yapılarına göre prokaryot ve ökaryot olarak ayrılır. Prokaryotlarda zarla çevrili çekirdek ile zarla çevrili organeller bulunmaz. Ökaryotlarda ise bu yapılar vardır. Bu ilk ayrım, beş âlemli sistemde prokaryotların tek bir âlemde toplanmasının, ökaryotların ise dört âleme bölünmesinin nedenidir.

Temel Kurallar ve İlkeler

Takson basamakları daraldıkça benzerlik artar. Âlem en geniş, tür en dar basamaktır. Aynı âlemde bulunan iki canlı mutlaka yakın akrabadır; aynı türde bulunan iki canlı ise en yüksek benzerliği paylaşır ve birbirleriyle çiftleşebilen popülasyonlar olarak düşünülür.

İki parçalı adlandırmada sıra sabittir. Ad, önce cins adı, sonra tür adı olmak üzere iki parçadan oluşur ve tür adı kendi başına anlamsızdır. Cins adı büyük harfle başlar, tür adı küçük harfle yazılır.

Prokaryot ökaryot ayrımı çekirdekle ilgilidir. Zarla çevrili çekirdek ve zarla çevrili organeller bulunmayan hücreler prokaryot, bulunanlar ökaryottur. Bu ayrım diğer bütün ayrımların temelidir.

Âlemlere yerleştirme ölçütlere dayanır. Bitkiler fotosentez ve selülozlu hücre duvarı ile, mantarlar kitinli hücre duvarı ve hücre içi sindirim ile, hayvanlar ise hücre duvarı bulunmaması ve heterotrof beslenme ile ayırt edilir.

Poliploidi, kromozom sayısını açıklar. Aynı türün hücreleri farklı kromozom takım sayısı taşıyabilir; bu durum poliploididir. Kromozom sayısı verilmiş bir hücrede takım sayısı, toplam sayının tek bir takımdaki kromozom sayısına bölünmesiyle bulunur.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo sınıflandırmada en sık karıştırılan kavramları yan yana koyar. Sorunun kökü hangi sütuna dayanıyorsa o ölçütü önce belirleyin.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Hücresel yapıyı sor. Soruda verilen canlının hücresinde zarla çevrili çekirdek bulunup bulunmadığına bakın. Bu soru, canlının prokaryot mu ökaryot mu olduğunu tek başına belirler ve kalan bütün ayrımları yönlendirir.

Adım 2 — Sayısal veriyi çöz. Kromozom sayısı ya da poliploidi derecesi verilmişse toplam kromozom sayısını takım sayısına bölerek tek bir takımdaki miktarı bulun. Bu değer, o canlının gamet hücresindeki kromozom miktarıyla aynıdır.

Adım 3 — Adlandırmayı denetle. İki parçalı bir ad verilmişse cins adının önde ve büyük harfle başladığını, tür adının küçük harfle geldiğini denetleyin. Sıra ters çevrilmiş bir ad, tanımı doğru olsa da yazım kuralına aykırıdır.

Adım 4 — Ölçütü yaz. Seçeneği doğrulayan şey canlının adı değil, onu yerleştiren ölçüttür. Açıklamada "bu ölçüte göre yerleştirilir" biçiminde bir gerekçe yazmak, şıklar arasında en sık karıştırılan ayrımı netleştirir.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar, sınıflandırma sorularında en sık puan kaybettiren başlıklardır.

• Adlandırmada sırayı ters çevirmek: İki parçalı adlandırmada cins adı önce ve büyük harfle, tür adı sonra ve küçük harfle yazılır. Sıra ters çevrilirse canlının adı hatalı olur.
• Mantarları fotosentez yapıyor saymak: Mantarlar fotosentez yapmaz; kitinli hücre duvarına sahiptirler ve beslenmelerini hazır organik maddelerden sağlarlar.
• Ökaryotu organelsiz sanmak: Ökaryot hücrelerde zarla çevrili çekirdek ve zarla çevrili organeller bulunur; organellerin bulunmaması prokaryotların özelliğidir.
• Türü en geniş basamak sanmak: En geniş basamak âlemdir, tür ise en dar basamaktır. Basamak daraldıkça üyelerin benzerliği artar.
• Sınıflandırmayı yalnız dış görünüşe dayandırmak: Sınıflandırmada hücresel yapı, beslenme biçimi ve moleküler veriler birlikte değerlendirilir; yalnız görünüş yeterli bir ölçüt değildir.

Özet

Sınıflandırma, benzerlikleri ortak bir düzende toplayarak canlılar arasındaki ilişkiyi görünür kılar. Takson basamakları âlemden türe doğru daralır ve daraldıkça benzerlik artar. İki parçalı adlandırmada cins adı önce gelir. Prokaryot ile ökaryot arasındaki temel ayrım zarlı çekirdek ve zarlı organellerin bulunup bulunmamasıdır; bu ayrım beş âlemli sistemdeki gruplandırmanın da dayanağıdır. Bitki, mantar ve hayvan âlemleri hücre duvarı yapısı, sindirim yeri ve beslenme biçimiyle ayırt edilir. Kromozom sayısı verilen sorularda toplam sayı takım sayısına bölünür ve tek bir takımdaki kromozom miktarı bulunur.

Elinizdeki bir bitki örneğinde mikroskopla inceleme yapıyorsunuz: hücrede zarlı çekirdek ve kloroplast görünüyor, hücre duvarı selülozdan oluşuyor. Bu gözlemlerden yola çıkarak canlının âlemini, prokaryot mu ökaryot mu olduğunu ve bu sonucun sınıflandırmada hangi ölçütü kullandığını yazınız. Ardından aynı örneğin gamet hücresindeki kromozom sayısını, somatik hücredeki kromozom sayısı 30 ise nasıl bulacağınızı açıklayınız.

Ne Öğreneceğiz

Canlıların sınıflandırma ilkelerini, takson basamaklarını, iki parçalı adlandırmayı, prokaryot ve ökaryot ayrımını ve evrimsel yakınlık ölçütlerini kullanarak bir canlıyı yer lestirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Sınıflandırmada kullanılan takson basamaklarını büyükten küçüğe doğru sıralayabilir.
• İki parçalı adlandırmada cins adı ile tür adının yerini ve yazım kurallarını uygulayabilir.
• Prokaryot ve ökaryot hücreleri temel yapı farklarına göre ayırt edebilir.
• Beş âlemli sınıflandırmada canlıları âlemlere yerleştiren temel ölçütleri açıklayabilir.
• Benzerlik esaslı ve filogenetik sınıflandırma yaklaşımlarını karşılaştırabilir.
• Kromozom sayısı ve poliploidi verilerini kullanarak bir canlının ploidi düzeyini hesaplayabilir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Takson basamakları içinde en geniş olan hangisidir?

1. Basamakların birbirine göre genişliği karşılaştırılır.
2. Âlem bütün grupları kapsadığı için en geniş basamaktır.
3. Tür ise en dar basamaktır.

Sonuç/cevap: Âlem

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Hücre duvarı kitinden oluşan ve hücre içinde sindirim yapan canlı hangi âleme girer?

1. Hücre duvarının yapısına bakılır.
2. Kitinli duvar mantar âlemine özgüdür.
3. Hücre içi sindirim de bu ayrımı destekler.

Sonuç/cevap: Mantar âlemi

Kendini Dene

Soru: Üç farklı canlı örneğini inceleyip her birini prokaryot ya da ökaryot olarak sınıflandırınız ve kullandığınız ölçütleri yazınız. Sınıflandırmanın yalnız bu iki başlıkla sınırlı olup olmadığını tartışınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her canlı için gözlenen yapı özellikleri yazılır (her canlı 3 puan). Her biri için prokaryot ya da ökaryot kararı verilir ve gerekçesi belirtilir (her canlı 3 puan). Zarlı çekirdek ve zarla çevrili organellerin temel ölçüt olduğu vurgulanır (4 puan). İki başlığın yeterli olup olmadığı tartışılır ve ökaryotların kendi içinde ayrıldığı belirtilir (4 puan). Toplam 20 puan.