Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Biyolojinin en eski sorularından biri şudur: bir madde ya da bir yapı canlı sayılır mı, sayılmaz mı? Bu sorunun cevabı, canlılığı bir görünüşten çok bir işlevler bütünü olarak tanımlamakla bulunur. Yani canlı, çevresinden ayırt edilebilen ve kendini sürdürebilen bir yapıdır; onu tanımlayan şey kılık değil, yaptığı işlerdir. Bu konuda sınavda sorulan soruların büyük bölümü de bir olayın hangi yaşam etkinliğine girdiğini sormaktır.
Bu bölümde sekiz temel yaşam etkinliğini tek tek tanıyacak ve bunların birbirine bağlı olduğunu göreceğiz. Bir hücre büyürken madde alır, bu maddeyi taşımak için enerji harcar, o enerjiyi elde etmek için besin yıkar, yıktığı atıkları uzaklaştırır ve çevresindeki değişimlere uyum sağlar. Bu zincirin hangi halkasının eksik olduğunu görmek, bir çoktan seçmeli soruyu çözmek kadar önemlidir.
Ön Bilgi: Yaşam Etkinliği Nedir?
Yaşam etkinliği, bir canlının yaşamını sürdürebilmek için gerçekleştirdiği ve birbirinin ürünü olan temel işlevlerden her biridir. Bu işlevler canlının enerji kaynaklarını, maddesini ve çevresiyle ilişkisini düzenler. Bir ölçüde canlı sayılan varlıklarda bu işlevlerin hepsi bulunmaz; bu yüzden özelliklerin bir kısmı bütün canlılarda ortak, bir kısmı ise gruba özgüdür.
Sınavda çoğu zaman bir olay verilir ve bu olayın hangi etkinliğe ait olduğu sorulur. Bunu başarabilmek için olayı "ne oldu" yerine "canlı bunu neden yaptı" sorusuyla ele almak gerekir. Örneğin terleme, su kaybıyla ilgili bir olay gibi görünse de asıl işlevi atık maddelerin uzaklaştırılması ve iç dengenin korunmasıdır. Olayın görünen biçimine bakmak yerine işlevine bakmak, doğru seçeneği bulmanın en kısa yoludur.
Temel Kurallar ve İlkeler
Canlılık özellikleri ikiye ayrılır. Birinci grupta bütün canlılarda görülen ortak özellikler, ikinci grupta yalnızca belirli gruplarda görülen özellikler bulunur. Ortak özelliğe verilen bir örnek her canlı için geçerli olmalıdır; aksi hâlde özellik ortak değildir.
Metabolizma, diğer bütün etkinliklerin altında yatar. Beslenme, solunum, boşaltım ve sentez gibi tüm kimyasal süreçlerin toplamına metabolizma denir. Metabolizması olmayan bir canlı olamaz; buna karşılık metabolizması olan her yapı canlı sayılmaz.
Beslenme biçimi, karbon kaynağına göre ayrılır. Ototroflar inorganik maddelerden kendi organik besinini üretir, heterotroflar ise hazır organik besinleri dış ortamdan alır. Ototroflar da beslenme ihtiyacı duyar; aralarındaki fark besin kaynağının hazır olup olmamasıdır.
Büyüme ile üreme ayrı süreçlerdir. Nicel büyümede kütle artar ve bu artış hücre sayısıyla olur; nitel büyümede kütle artmadan boyut ve işlev değişir. Üreme ise birey sayısını artıran olaydır. Tek hücreli canlılarda büyüme ile üreme aynı olay gibi görünse de sonuçları farklıdır.
Boşaltım, hücre içi derişimi korur. Metabolizmada oluşan atık maddeler biriktirilirse hücre işlevini bozar. Bu yüzden atık maddeler hücre dışına çıkarılır ve vücuttan uzaklaştırılır; bu iki aşamalı sürecin bütününe boşaltım denir.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, yaşam etkinliklerini birbirinden ayıran ölçütleri yan yana koyar. Sorunun kökü hangi satıra dayanıyorsa önce o satırın ölçütünü belirleyin, sonra şıklara geçin.
| Kavram | Ölçüt | Tipik Örnek |
|---|
| Ototrof beslenme | İnorganik karbon kaynağını kendisi kullanır | Fotosentez yapan bitki |
| Heterotrof beslenme | Hazır organik besin almak zorundadır | Bakteri ve hayvan |
| Aerob solunum | Son oksijen alıcısı olarak oksijen kullanılır | İnsanda kas çalışması |
| Anaerob solunum | Oksijen kullanılmadan enerji üretilir | Yoğurtta laktik asit oluşumu |
| Nitel büyüme | Kütle artmadan biçim ve işlev değişir | Bitkide su depolanması |
| Üreme | Birey sayısını artırır | Bakterinin ikiye bölünmesi |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Olayı canlının bakış açısından oku. Verilen olayda canlı ne yapıyor, hangi maddeyle işlem yapıyor sorusu sorulur. Örneğin bir hücrenin şişerek hacminin artması, su alındığını gösterir; su alınması ise bir etkinliğin sonucudur, kendisi etkinlik değildir.
Adım 2 — İşlevi belirle. Olayın görünen biçimini değil canlıya sağladığı yararı sor. Su hücreye girerek hacmi büyüttüğüne göre bu olayın işlevi iç dengenin korunmasıdır; buna karşılık suyun atılmasının işlevi atık uzaklaştırmaktır.
Adım 3 — Grubu ayırt et. Belirlenen etkinlik bütün canlılarda mı yoksa yalnızca belirli bir grupta mı görülüyor diye sor. Yalnızca belirli bir grupta görülen bir özelliği "canlıların ortak özelliği" diye sunan şık yanlıştır.
Adım 4 — Sonucu yaz. Seçilen etkinliğin adını ve gerekçesini birlikte yaz. Bu iki birlikte verildiğinde hem seçenek doğrulanır hem de sınavda kararsız kalan durumlar önlenir.
Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalar, yaşam etkinlikleri sorularında en sık puan kaybettiren başlıklardır.
- Ortak özelliği gruba özgü saymak: Fotosentez yapmak bütün canlılara özgü değildir; bu nedenle canlıların ortak özelliği olarak sunulamaz. Ortak özellik denince her canlıda mutlaka görülen özellik anlaşılır.
- Büyümeyi üreme sanmak: Kütlesi artan bir canlı çoğalmış olmak zorunda değildir; şişen bir sünger büyümüştür ve ürememiştir. Üreme birey sayısını artıran olaydır.
- Atık uzaklaştırmayı boşaltımla karıştırmamak: Boşaltım, atık maddelerin hücre dışına çıkarılması ve vücuttan uzaklaştırılması sürecinin tamamıdır; yalnız atığın oluşması boşaltım sayılmaz.
- Metabolizmayı yalnızca sindirimle eşitlemek: Metabolizma yalnızca besinlerin sindirimi değildir; hücrede gerçekleşen bütün kimyasal süreçlerin toplamıdır ve sentez süreçlerini de kapsar.
- Oksijensiz enerji üretilemez diye düşünmek: Oksijen kullanılmadan da enerji üretilebilir; fermantasyonda yalnızca çok daha az enerji elde edilir. Solunum ile fermantasyonu ayıran ölçüt oksijen değil, üretilen ürünün türüdür.
Özet
Canlı, yaptığı işlevler bütünüyle tanımlanır. Beslenme, solunum, boşaltım, uyarana tepki, hareket, büyüme, üreme ve metabolizma, birbirinin ürününü kullanan yaşam etkinlikleridir. Sınavda bunları birbirinden ayırmak, verilen olayın işlevini sorarak yapılır: suyun hücreye girmesi iç dengenin korunmasıyla, suyun atılması ise atık uzaklaştırmayla ilişkilidir. Ortak özellik ancak her canlıda görülen özellik için kullanılabilir; grubu özgü özellikler ortak sayılmaz. Metabolizma, diğer bütün etkinliklerin altında yer alır ve bütün kimyasal süreçleri kapsar.
Bir bitki, kökleriyle topraktan su aldığı dönemde yapraklarının bir kısmını dökmektedir. Bu olayda hangi yaşam etkinlikleri devredeye girer? Aynı su kaybının bir hayvanda deri yüzeyinden terleme yoluyla gerçekleşmesi durumunda işlev değişir mi? Sonra şu soruyu düşün: bu bitkinin fotosentez yapmaması, "canlıların ortak özelliği" ifadesini neden çürütmez? Cevabını yazarken her adımı gerekçesiyle birlikte ver.
Ne Öğreneceğiz
Canlıları canlı yapan beslenme, solunum, boşaltım, tepki, hareket, büyüme, üreme ve metabolizma gibi ortak yaşam etkinliklerini tanıma; bu etkinliklerin birbirleriyle bağımlılık ilişkisini kurma becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Canlıların ortak özelliklerini beslenme, solunum, boşaltım, uyarana tepki, hareket, büyüme, üreme ve metabolizma başlıklarında sıralayabilir.
- Bir canlının ortak özelliklerini gözlemleyerek yaşam etkinliğine bağlayabilir ve bu etkinliğin işlevini açıklayabilir.
- Ototrof ve heterotrof beslenme ile aerob ve anaerob solunum ayrımını yapabilir.
- Büyüme ile üreme arasındaki farkı, nicel ve nitel büyüme ayrımını örneklerle açıklayabilir.
- Metabolizmanın anabolik ve katabolik kollarını temel ölçüde tanımlayabilir.
- Canlıların ortak özelliklerinin tümünde geçerli mi yoksa bazılarında mı geçerli olduğunu sorgulayabilir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bütün canlılarda görülen özelliğe örnek nedir?
- Verilen adayın her canlıda bulunup bulunmadığı sorulur.
- Fotosentez canlıların hepsinde görülmediği için elenir; solunumun her canlıda bir biçimde gerçekleşmesi kabul edilir.
- Bu yüzden doğru seçenek solunum faaliyetidir.
Sonuç/cevap: Solunum faaliyetinin bütün canlılarda bir biçimde görülmesi
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: 300 gram nemli tohum kurutulunca 240 gram kaldıysa su kaybı yüzdesi kaçtır?
- Kaybolan su miktarı başlangıç kütlesinden kalan kütle çıkarılarak bulunur.
- Bu fark altmış gram olur.
- Altmış gram üç yüz grama bölünüp yüzde ile çarpılır ve yüzde yirmi bulunur.
Sonuç/cevap: Yüzde 20
Kendini Dene
Soru: Bir canlının beslenme, solunum, boşaltım, büyüme ve üreme etkinliklerini açıklayıcı cümlelerle tanımlayınız. Bu etkinliklerin birbirine bağımlılık ilişkisini iki örnekle gösteriniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beslenmenin tanımı ve örneği verilir (4 puan). Solunumun tanımı ve enerjiyle ilişkisi açıklanır (4 puan). Boşaltımın iki aşamalı yapısı yazılır (4 puan). Büyüme ile üreme arasındaki fark açıklanır (4 puan). Bağımlılık ilişkisi en az iki somut örnekle gösterilir (4 puan). Toplam 20 puan.
