Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Çevre sorunları, canlıların yaşamını doğrudan etkileyen ve çoğu kez insan faaliyetlerinden kaynaklanan olaylardır. Hava kirliliği solunumu, su kirliliği içme ve besin zincirini, toprak kirliliği üretimi etkiler. Bu soruların ortak yanı, canlıların yaşam alanının daralmış olmasıdır.
Bu konuda iki hat birlikte öğrenilecek. Birinci hat sorunun kendisi: ne olduğu, hangi kaynaktan geldiği, hangi sonucu doğurduğu. İkinci hat çözüm: geri dönüşüm, enerji tasarrufu, koruma alanları ve daha temiz üretim teknikleri. Sınavda soru genellikle bu iki hattan birini ya da ikisinin ilişkisini sorar.
Ön Bilgi: Karbon Döngüsü ve Atmosfer
Atmosfer, karbon döngüsünde önemli bir depo alanıdır. Kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtların kullanılması, karbonun çok hızlı bir biçimde atmosfere geri dönmesine yol açar. Bu hızlı dönüş, döngünün doğal temposundan çok daha yüksektir.
Atmosferdeki gazların bir kısmı güneş ışığını tutarak yeryüzünün ısınmasını sağlar. Bu gazların miktarının artması, ısının uzun süre tutulmasına ve sıcaklığın yükselmesine neden olur. Bu olayın sonucunda buzullar erir, deniz seviyesi yükselir ve iklim koşulları değişir.
Temel Kurallar ve İlkeler
Hava kirliliğinin başlıca kaynakları yakıt yakılımıdır. Yakıtların yanmasıyla atmosfere karbondioksit ve başlıca kükürt dioksit ile azot oksitleri karışır. Bu gazların solunum sistemi üzerindeki etkileri farklıdır.
Kükürt dioksit ve azot oksitleri asit yağmurlarına yol açar. Bu gazlar atmosferde su buharıyla tepkimeye girerek asitleri oluşturur. Asitli yağışlar doğal yapıları aşındırır, toprağı fakirleştirir ve bitki örtüsüne zarar verir.
Ozon tabakası incelmesi farklı bir gaz grubuyla ilişkilidir. Atmosferin üst tabakasında yoğunlaşan ozon, güneşin zararlı ışınımını soğurur. Bu tabakanın ince olması, yeryüzüne ulaşan zararlı ışınımın artması demektir.
Küresel ısınmanın temel nedeni sera etkisidir. Atmosferdeki bazı gazlar yeryüzünden yansıyan uzun dalgalı ışınımı tutar ve geri yeryüzüne yollar. Bu gazların miktarının artması sıcaklığı yükseltir.
Biyokütle kaybının başlıca nedeni yaşam alanının daralmasıdır. Tarım, yapılaşma ve yol çalışmaları yaşam alanını daraltır. Koruma alanı oluşturulması ve biyokütle kaybının yavaşlatılması bu nedenle önemlidir.
Geri dönüşüm, hammadde ihtiyacını azaltarak kirliliği azaltır. Bir malzemenin yeniden kullanılması, o malzemeden yeni hammadde üretme ihtiyacını da azaltır. Bu nedenle geri dönüşüm çevre sorunlarının çözümünde temel adımdır.
Çevre Sorunları Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, çevre sorunlarını etkilettikleri ortam ve temel etkilerine göre ayırır. Sorunun kökü hangi soruna işaret ediyorsa önce o sorunun ayırt edici ölçütünü belirleyin, sonra şıklara geçin.
| Sorun | Etkilenen Ortam | Temel Sonuç |
|---|
| Hava kirliliği | Atmosfer | Solunum yoluyla sağlığı etkiler |
| Su kirliliği | Akarsu ve göller | Besin zincirini ve içme suyunu etkiler |
| Toprak kirliliği | Tarım alanları | Ürün verimini düşürür |
| Asit yağmurları | Yağış alan tüm bölgeler | Doğal yapıları aşındırır ve toprağı fakirleştirir |
| Ozon tabakası incelmesi | Atmosferin üst tabakası | Zararlı ışınımın artmasına yol açar |
| Biyokütle kaybı | Tüm yaşam alanları | Tür çeşitliliğini ve ekosistem kararlılığını azaltır |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Sorunun hangi ortamı etkilediğini belirle. Soruda geçen madde havayı mı, suyu mu, toprağı mı etkilediğini yaz. Bu ayrım, sonraki adımda doğru mekanizmayı seçmeyi sağlar.
Adım 2 — Mekanizmayı kur. Asit yağmurlarında gazın su buharıyla tepkimeye girmesi, ozon incelmesinde üst tabakadaki ozonun azalması, ötrofikasyonda fosfor birikimi söz konusudur. Hangi mekanizmanın geçtiğini yaz.
Adım 3 — Sonucu ayıkla. Sorunun doğrudan sonucu ile dolaylı sonucu ayır. Örneğin fosfor birikimi alg artışına, alg artışı ise oksijen tükenmesine yol açar; ikisi farklı basamaklardır.
Adım 4 — Çözümü sorgulandığında ölçülebilir olanı seç. Geri dönüşüm, enerji tasarrufu, koruma alanı kurma ve daha temiz üretim teknikleri doğrudan sorunu azaltan adımlardır. Yalnızca sonucu belirtmek yeterli değildir.
Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalar, çevre sorularında en sık puan kaybettiren başlıklardır.
- Ozon incelmesi ile küresel ısınmayı aynı saymak: Ozon tabakasının incelmesi atmosferin üst tabakasındaki ozon azalmasıyla ilgilidir. Küresel ısınma ise yeryüzünden yansıyan ışınımın tutulmasıyla ilgilidir. İkisi farklı katmanlarda ve farklı gazlarla oluşur.
- Asit yağmurlarını doğrudan gazların yağması sanmak: Asit yağmurları, kükürt dioksit ve azot oksitlerinin atmosferde su buharıyla tepkimeye girmesiyle oluşur. Yağış kendiliğinden asidik değildir.
- Çöplerin tümünün geri dönüştürülebileceğini düşünmek: Bazı atıklar geri dönüştürülemez. Bu nedenle geri dönüşüm oranı atığın tümü için geçerli bir oran değildir ve ayrıştırma gerekir.
- Biyokütle kaybını yalnızca tür sayısının azalması sanmak: Biyokütle kaybı yalnızca tür sayısıyla değil, birim alandaki birey yoğunluğunun azalması ve genetik çeşitliliğin daralmasıyla da ortaya çıkar.
- Çevre sorunlarının yalnızca doğal kaynaklardan oluştuğunu düşünmek: Çoğu çevre sorununun kaynağı insan faaliyetleridir. Doğal süreçler de etkili olsa bile sorunları büyük ölçüde artıran etken insan faaliyetleridir.
Özet
Çevre sorunu, yaşam alanının daralmasıdır. Hava kirliliği yakıt yakılımından kaynaklanır ve solunumu etkiler. Kükürt dioksit ve azot oksitleri asit yağmurlarına yol açar; asitli yağışlar doğal yapıları aşındırır ve toprağı fakirleştirir. Ozon tabakasının incelmesi, üst atmosferdeki ozonun azalmasıyla ilgilidir ve zararlı ışınımın artmasına yol açar. Küresel ısınma, sera gazlarının ışınımı tutmasıyla oluşur; sonuçları arasında buz erimesi ve deniz seviyesi yükselmesi sayılır. Biyokütle kaybı yaşam alanının daralmasıyla ortaya çıkar. Geri dönüşüm, enerji tasarrufu ve koruma alanı kurma bu sorunları azaltan başlıca adımlardır.
Yakınınızda bir gölün su kalitesi düzenli olarak ölçülüyor. Bir dönemde gölün fosfor miktarının önceki döneme göre arttığı görülmüştür. Bu artışın gölün ekosistemi üzerindeki etkilerini basamak basamak açıklayınız. Ardından fosfor artışının muhtemel kaynaklarını listeleyiniz. Son olarak bu kaynaklardan her biri için alınabilecek somut bir önlem öneriniz ve önlemin başarısını nasıl ölçebileceğinizi yazınız.
Ne Öğreneceğiz
İnsan faaliyetlerinin ve doğal süreçlerin çevre üzerindeki olumsuz etkilerini tanıma; hava, su ve toprak kirliliği, ozon tabakası incelmesi, küresel ısınma, biyoçeşitlilik kaybı ve geri dönüşüm başlıklarını çözüm önerileriyle birlikte değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Hava, su ve toprak kirliliğinin kaynaklarını ve canlılar üzerindeki etkilerini karşılaştırabilir.
- Ozon tabakasının incelmesine yol açan gazları ve sonuçlarını açıklayabilir.
- Sera etkisi ve küresel ısınmanın temel nedenlerini, sonuçlarını ayırt edebilir.
- Asit yağmurlarının oluşumunu ve doğal yapılar ile bitki örtüsü üzerindeki etkisini açıklayabilir.
- Biyokütle kaybının nedenlerini ve koruma alanlarının önemini gerekçesiyle tartışabilir.
- Geri dönüşüm, enerji tasarrufu ve karbon ayak izinin azaltılması için somut öneriler geliştirebilir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Asit yağmurlarının oluşumunda hangi gazlar temel rol oynar?
- Yağışın kendisinin asidik olup olmadığına bakılır.
- Atmosferdeki gazların su buharıyla tepkimeye girdiği görülür.
- Kükürt dioksit ve azot oksitleri bu tepkimenin kaynağıdır.
Sonuç/cevap: Kükürt dioksit ve azot oksitler
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir bölgenin yüzölçümü 50000 birimdir ve yüzde 12'si koruma alanı olarak ayrılmıştır. Koruma alanı kaç birimdir?
- Koruma alanı toplam yüzölçümün yüzde 12'sidir.
- Elli bin ile on iki çarpılıp yüze bölünür.
- Sonuç 6000 birim bulunur.
Sonuç/cevap: 6000 birim
Kendini Dene
Soru: Hava kirliliği, su kirliliği ve toprak kirliliğini etkilettikleri ortam ve canlılar üzerindeki etkileri açısından karşılaştırınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Hava kirliliğinin etkilediği ortam ve solunum sistemine etkisi yazılır (5 puan). Su kirliliğinin etkilediği ortam ve suyun kullanımına etkisi yazılır (5 puan). Toprak kirliliğinin etkilediği ortam ve tarımsal üretime etkisi yazılır (5 puan). Üç kirlilik türünün ortak sonucu olarak yaşam alanının daralması gösterilir (5 puan). Toplam 20 puan.
