Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Biyom, geniş bir bölgede hâkim olan iklim koşulları ve bu koşullara uyum sağlamış canlı topluluğu bütünüdür. Bir biyomun adı, orada baskın olan bitki örtüsünü belirtir: çayır, orman, tundra, çöl gibi. Bu ayrım, o bölgede hangi canlıların bulunabileceğini önceden söyler.
Bu konuda iki grup ayrım yapacağız. Kara biyomlarında temel ölçüt sıcaklık ve yağıştır; su biyomlarında ise tuzluluk, derinlik ve akıntı gibi etkenler belirleyicidir. Her biyomun en az iki özgün özelliği vardır: bitki örtüsünün yapısı ve hayvan topluluğunun uyum özellikleri. Sınavda soru, bu özelliklerden birini verip diğerini tahminde buldurmak üzerine kurulur.
Ön Bilgi: İklim ve Bitki Örtüsü
Bitkiler büyüme döneminde belirli sıcaklık ve su değerlerine ihtiyaç duyar. Bir bölgede yeterli sıcaklık ve su varsa orman kurulur; su yetersizse çayır, su çok yetersizse çöl gelişir. Sıcaklık düşükse ağaç yerine alçak boylu bitkiler ve kısa bir büyüme dönemi görülür.
Bu nedenle bitki örtüsünün yapısı, o bölgenin ikliminin bir göstergesidir. Bu yüzden sınavda bir biyomun adı verilip bitki örtüsünün yapısı sorulduğunda, ya da bitki örtüsü verilip biyomun adı sorulduğunda aynı mantık kullanılır: örtünün yapısından iklime, iklimden biyoma gitmek.
Temel Kurallar ve İlkeler
Biyom, büyük ölçekli bir sınıflandırmadır. Bir biyom çok sayıda ekosistemi ve çok sayıda türü kapsayan geniş bir alandır. Bu yüzden biyom ile ekosistem aynı şey değildir; ekosistem biyomun bir parçasıdır.
Karasal biyomlarda temel ölçüt sıcaklık ve yağıştır. Sıcaklık düşük ve yağış az ise tundra; sıcaklık ılıman ve yağış yeterli ise orman; sıcaklık ılıman ve yağış az ise çayır; sıcaklık yüksek ve yağış çok az ise çöl oluşur.
Bitki örtüsünün yapısı biyomun göstergesidir. Ağaç baskınlığı ormanı, otsu baskınlık çayırı, alçak ve sığ kökli bitkiler tundrayı gösterir. Bu nedenle bitki örtüsü yapısı bilinmeden biyom adı bulunamaz.
Su biyomları tatlı su ve deniz olmak üzere ikiye ayrılır. Tatlı su biyomlarının derinliği ve tuzluluğu sınırlıdır. Deniz biyomunda tuzluluk, derinlik ve ışıkın ulaşma derinliği temel etkenlerdir.
Biyom sınırları keskin değildir. İki biyom arasında geçiş bölgeleri bulunur. Bu geçiş bölgelerinde iki biyomun türlerinin bir arada bulunduğu görülür.
Biyomları etkileyen temel etken iklim olsa da insan etkisi de sınırları değiştirebilir. Yangın, avlama, tarım ve kirlilik gibi etkenler bir biyomun baskın türlerini değiştirebilir.
Biyom Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, sık karşılaştırılan karasal biyomları özellikleriyle yan yana koyar. Sorunun kökü hangi biyoma işaret ediyorsa önce o biyomun ayırt edici ölçütünü belirleyin, sonra şıklara geçin.
| Biyom | İklim Özelliği | Baskın Bitki Örtüsü |
|---|
| Tundra | Sıcaklık düşük, büyüme dönemi çok kısa | Alçak boylu bitkiler ve likenler |
| Tayga ormanı | Sıcaklık düşük, yağış yeterli | İğne yapraklı ağaçlar |
| Çayır | Sıcaklık ılıman, yağış sınırlı | Otsu bitkiler |
| Kışın yağışlı orman | Yağış kış aylarında yoğunlaşır | Geniş yapraklı ağaçlar |
| Çöl | Yağış çok az ve düzensiz | Sukulent ve kuraklığa dayanıklı bitkiler |
| Akdeniz tipi çayır | Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılıman ve yağışlı | Çalılar ve sert yapraklı ağaçlar |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Sorunun biyom mu ekosisitem mi olduğunu belirle. Geniş bir bölge ve baskın bitki örtüsü veriliyorsa biyom sorusudur. Tek bir gölden, kütleden veya türden söz ediliyorsa ekosistem ya da popülasyon sorusudur.
Adım 2 — İklim ölçütlerini yaz. Sıcaklık yüksek mi düşük mü, yağış bol mu az mı, yağış hangi aylara yoğunlaşmış? Bu üç soru biyomu büyük ölçüde belirler.
Adım 3 — Bitki örtüsü yapısıyla doğrula. İklim verisiyle bulunan biyom ile verilen bitki örtüsü özelliği örtüşüyorsa seçenek doğrudur. Örtüşmüyorsa ilk adımda ölçütü yanlış okumuş olabilirsin.
Adım 4 — Sınır durumunu göz önünde bulundur. İki biyom arasındaki geçiş bölgelerinde iki biyomun özellikleri bir arada görülebilir. Bu yüzden "yalnızca şu biyomda görülür" biçimindeki kesin ifadeleri kuşkuyla oku.
Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalar, biyom sorularında en sık puan kaybettiren başlıklardır.
- Biyom ile ekosisitemi aynı saymak: Biyom çok sayıda ekosistemi kapsayan geniş bir bölgedir. Ekosistem ise belirli bir alanda canlı topluluğu ile cansız çevrenin oluşturduğu sistemdir. İkisi farklı düzeyleri ifade eder.
- Tundra ile çayırı sıcaklık ölçütünde karıştırmak: Tundrada sıcaklık düşük olduğu için büyüme dönemi çok kısa ve ağaçlar yetişemez. Çayırda ise sıcaklık ılımandır; fark yağış ve sıcaklık birleşiminden doğar.
- Çölü yalnızca sıcaklıkla açıklamak: Çölün ayırt edici özelliği yağışın çok az ve düzensiz olmasıdır. Sıcaklık yüksek olan yerlerde de yağış bol ise çöl bulunmaz.
- Tüm çöllerde ağacın hiç bulunmadığını düşünmek: Çöllerde ağaç sınırlıdır ama yine de bulunabilir. Sıralama ağaçsız, seyrek ağaçlı, yoğun ağaçlı biçiminde yapılabilir.
- Biyom sınırlarını keskin kabul etmek: İki biyom arasında geçiş bölgeleri vardır ve bu bölgelerde iki biyomun türleri bir arada bulunabilir. Sınırların keskin olduğu düşüncesi yanlış seçeneklere yol açar.
Özet
Biyom, iklim ile bitki örtüsünün birlikte belirlediği geniş canlı alanıdır. Biyomlar sıcaklık, yağış ve baskın bitki örtüsü özelliklerine göre sınıflandırılır. Tundra düşük sıcaklık ve kısa büyüme dönemiyle, çayır ılıman sıcaklık ve sınırlı yağışla, orman yeterli yağışla, çöl çok az yağışla karakterizedir. Su biyomları tatlı su ve deniz olarak ayrılır ve tuzluluk ile derinlik belirleyicidir. Biyom sınırları keskin değildir; aralarında geçiş bölgeleri bulunur. İnsan faaliyetleri de biyom sınırlarını ve baskın türleri değiştirebilir.
Türkiye'nin bir bölgesi için yıllık yağış ve sıcaklık değerleri verilmiştir. Bu değerlere göre o bölgede hangi biyomun bulunabileceğini tahmin ediniz ve bu tahminin dayandığı ölçütleri yazınız. Ardından aynı bölgede iki farklı yılda ölçülen bitki örtüsü yapılarını karşılaştırınız. Aradaki farkın hangi etkenlerden kaynaklanabileceğini tartışınız. Son olarak bu bölgenin iki biyom sınırının arasında mı olduğunu belirleyin ve gerekçenizi yazınız.
Ne Öğreneceğiz
Büyük ölçekli iklim koşulları ve baskın bitki örtüsü özelliklerine göre Dünya üzerindeki canlı topluluklarının sınıflandırılması olan biyomları tanıma; karasal ve su biyomlarının özelliklerini, sınırlarını ve birbirleriyle geçiş ilişkilerini karşılaştırarak yorumlama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Biyom kavramını tanımlayarak bir biyomun hangi ölçütlere göre belirlendiğini açıklayabilir.
- Karasal biyomları sıcaklık ve yağış ölçütlerine göre sınıflandırabilir.
- Tundra, çayır, orman ve çöl biyomlarının özelliklerini karşılaştırabilir.
- Göl, nehir ve okyanus gibi su biyomlarının temel farklarını açıklayabilir.
- Biyom sınırlarının keskin olmadığını ve geçiş bölgelerinin bulunduğunu gerekçesiyle tartışabilir.
- Bir bölgede hangi biyomun bulunabileceğini iklim koşullarından yola çıkarak tahmin edebilir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Tundra biyomunun en belirgin özelliği nedir?
- Bölgenin sıcaklık ve yağış ölçütleri incelenir.
- Sıcaklık düşük olduğu için büyüme dönemi çok kısadır.
- Bu nedenle orman yerine alçak boylu bitkiler ve likenler görülür.
Sonuç/cevap: Düşük sıcaklık nedeniyle kısa büyüme dönemi ve alçak boylu bitki örtüsü
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir su biyomunun üretici biyokütlesi 5000 kilogramdır. Her basamakta yüzde 10 aktarıldığı kabul edilirse birinci basamak tüketicilerinin biyokütlesi kaç kilogramdır?
- Üretici biyokütlesi taban basamağıdır.
- Aktarım oranı bu değere uygulanır.
- Sonuç 500 kilogram bulunur.
Sonuç/cevap: 500 kilogram
Kendini Dene
Soru: Verilen altı biyomu sıcaklık, yağış ve baskın bitki örtüsü ölçütleriyle karşılaştırınız. Her biyom için iki ayırt edici özellik yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her biyom için sıcaklık özelliği yazılır (her biyom 2 puan). Her biyom için yağış özelliği yazılır (her biyom 2 puan). Her biyom için baskın bitki örtüsü yazılır (her biyom 2 puan). Karşılaştırma tablosu biyomlar arasında tutarlı bir sıralama içermelidir (2 puan). Aynı özellik iki biyoma birden atanıyorsa ilgili puan verilmez. Toplam 20 puan.
