Anlam Bilgisi: Mecaz ve Gerçek Anlam İlişkisi

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda anlam bilgisinin en çok sorulan alanını çalışacağız: bir sözcüğün gerçek anlam ile mecaz arasındaki ilişkiyi. Mecaz, istiare ve kinaye sanatlarının ortak noktası, sözcüğün gerçek anlamı dışına çıkmasıdır. Önce kavramları tanıyacak, sonra kendi yazdığımız cümleleri çözümleyeceğiz.

Ön Bilgi: Gerçek Anlam Nedir?

Gerçek anlam, bir sözcüğün bağlamdan bağımsız olarak düşünüldüğünde akla ilk gelen, sözlükteki temel anlamıdır. Bu anlam bütün toplum tarafından aynı biçimde anlaşıldığı için bulunması kolaydır. Örneğin «kitabı okudum» cümlesinde okumak sözcüğü, harfleri sesli hâle getirme anlamıyla kullanıldığı için gerçek anlamdadır.

Mecaz ise sözcüğün bu ilk anlamının dışına çıkmasıdır. Dersin en sık yapılan hatası, gerçek anlam ile yan anlamı birbirine karıştırmaktır. Yan anlam toplumsal kullanımlarla doğal biçimde gelişir; mecaz ise anlatımı güzelleştirmek için bilinçli bir seçimdir.

Mecaz Nedir, Hangi Ölçütlerle Anlaşılır?

Mecaz, bir sözcüğün gerçek anlamı dışında başka bir varlığı, kavramı ya da durumu belirtmek için kullanılmasıdır. Mecazın oluşabilmesi için iki ölçütün sağlanması gerekir. Birincisi, sözcüğün gerçek anlamı akla gelmelidir; ikincisi, gerçek anlam ile mecaz anlam arasında bir ilgi ya da bağlantı bulunmalıdır. Bu ilgi parça-bütün, iç-dış, neden-sonuç, yazar-yapıt, yer-insan, yer-olay ya da araç-amaç ilişkisi olabilir.

İki ölçütün yokluğu bir sorun çıkarır. Gerçek anlam akla hiç gelmiyorsa ya da iki anlam arasında hiçbir bağ yoksa ortaya çıkan kullanım mecaz sayılmaz. Mecaz, anlatıma güzellik, derinlik ve etki kazandırdığı için edebî metinlerde sık sık başvurulan bir anlatım yoludur.

Mecaz Çeşitleri: Mecaz-ı Mürsel ve Mecaz-ı Beyniyye

Mecaz, kaç sözcükten oluştuğuna göre ikiye ayrılır. Mecaz-ı mürsel tek bir sözcükte yapılır; sözcük başka bir sözcüğün yerine geçer. «Soba yaktım» cümlesinde sobanın kendisi değil içindeki ateş kastedildiği için iç-dış ilişkisi kurulmuştur. «Üç gündür bereket yağıyor» cümlesinde ise yağmur, bereket getirdiği için neden yerine sonuç söylenmiş ve neden-sonuç ilişkisi kurulmuştur.

Mecaz-ı beyniyye ise birden fazla sözcüğün birlikte kullanılmasıyla oluşur. Burada ifadenin ne kadarının mecazlaştığına göre iki ayrım yapılır. İfadenin bütünü mecaz anlam kazanıyorsa tam mecaz, yalnızca bazı sözcükler mecazlaşıp ötekiler gerçek anlamını koruyorsa eksik mecaz söz konusu olur. Bu ayrım, birden çok sözcüklü mecaz ifadelerini çözümlemede çok işe yarar.

İstiare: Mecazın En Sık Görülen Biçimi

İstiare, benzetmenin temel öğelerinden yalnızca birinin söylenmesiyle yapılan benzetmedir. Yani benzetlenen ile kendisine benzetilen öğelerinden biri düşürülür, diğeri korunur. Yalnızca kendisine benzetilen öğe söylenmişse açık istiare, yalnızca benzeyen öğe söylenmişse kapalı istiare adı verilir.

Açık istiarede benzetme edatı bulunur. Kendi yazdığımız bir cümlede «Kumsal, yazın ilk günlerinde bronzlaştı.» ifadesinde bronzlaşma özelliği benzetilen tarafta verilmiş, kumsalda bronzlaşan insanlar belirtilmemiştir. Kapalı istiarede ise benzetme edatı yoktur; «Soğuk hava, akşama doğru pencereleri kemirdi.» cümlesinde kemiren varlık belirtilmeden anlatılmıştır. Temsili istiare ise özellikle fablalarda görülür; söylenmeyen öğenin temsil ettiği varlıklar ve olaylar gerçektir.

Kinaye ve Tevriye: İki Anlamın Birlikte Kullanılması

Kinaye, bir sözcüğün ya da sözün hem gerçek hem de mecaz anlamını düşündürecek biçimde kullanılmasıdır. Kinayede iki anlam birden düşünülür ama asıl kastedilen mecaz anlamdır. Örneğin «Sınıfta iki öğrencinin kulağı çalışmıyor.» cümlesinde kulak hem organ hem de duyma anlamında düşünülür; anlatılmak istenen, öğrencilerin dikkat etmemesidir.

Tevriye ise bir sözcüğün birden çok gerçek anlamının sezdirilmesi, yakın anlamından çok uzak anlamının kastedilmesiyle yapılır. «Ders çalışırken kafam çalıştı.» cümlesinde kafa hem baş organı hem de akıl, düşünce anlamında gerçek anlamıyla geçer. Tevriye ile kinaye arasındaki temel fark budur: tevriyede iki anlam da gerçek anlamdır, kinayede ise biri mecazdır.

Sık Yapılan Hatalar

Birinci hata, mecaz ile yan anlamı birbirine karıştırmaktır. İkinci hata, sözlükte birden çok anlamı bulunan her sözcüğün kendiliğinden mecaz sayılmasıdır; oysa anlamı belirleyen şey bağlamdır. Üçüncü hata, kinaye ile tevriyeyi ayıramamaktır. Dördüncü hata ise istiareyi her zaman teşbihle karıştırmaktır.

Sınav Odaklı: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?

Cümleden anlam sorularında izlenecek yol nettir: önce sözcüğün sözlük anlamı bulunur, sonra bu anlam cümlenin içinde kontrol edilir. Sözcüğün cümlede geçtiği yeri incelemek, benzetme sanatı sorularında iki öğeden hangisinin söylenmediğini bulmak ise en kısa yoldur. Eşleştirme sorularında önce sanatın adı, sonra örnek belirlenmelidir.

Özet ve Kendini Dene

Özetle, gerçek anlam sözcüğün temel anlamıyken mecaz bu anlamın dışına çıkmaktır. Mecaz-ı mürsel tek sözcükte, mecaz-ı beyniyye birden çok sözcükte kurulur. İstiare, kinaye ve tevriye, gerçek anlamla mecaz arasındaki ilişkiyi en görünür biçimde gösteren yapılardır. Kendini dene: günlük konuşmadan seçtiğin beş cümlede hangi sözcüklerin mecazda olduğunu bul ve nedenlerini yaz.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: «Çocuk, elindeki kâğıdı katlayıp defterine koydu.» cümlesindeki «koydu» sözcüğü hangi anlamdadır?

1. Adım 1: Sözcüğün gerçek anlamını düşün: bir nesneyi bir yere yerleştirmek.
2. Adım 2: Cümlede kâğıdın deftere yerleştirildiğini belirle.
3. Adım 3: Gerçek anlam bağlamda tuttuğu için bu kullanımın gerçek anlamda olduğunu sonuçla.

Sonuç/cevap: Gerçek anlam

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Cümledeki Sözcüğün Anlamını Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Sözcüğün gerçek anlamını düşün: bir nesneyi bir yere yerleştirmek.
2. Adım 2: Cümlede kâğıdın deftere yerleştirildiğini belirle.
3. Adım 3: Gerçek anlam bağlamda tuttuğu için bu kullanımın gerçek anlamda olduğunu sonuçla.

Karşılaştırma Tablosu