Cümlede Anlam

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Bu konuda cümle düzeyindeki anlam ilişkilerini üç başlıkta inceliyoruz: cümle tamamlayan cümleler, anlamca yakın cümleler ve anlamca zıt cümleler. Anlam sorularının hemen hepsi bu üç ilişkinin birine dayanır. Verilen iki ya da daha çok cümlenin arasındaki bağı kurmadan önce cümlenin ögelerini tanımak gerekir; öge bilgisi olmadan ne tamamlama ne yakınlık ne de zıtlık kanıtlanabilir.

Ön Bilgi: Cümle, Yüklem ve Ögeler

dil kurumu terminolojisine göre cümle, bir yükleme bağlı söz dizisidir; en az iki öge içerir ve özne ile yüklem arasındaki bağ onu ayakta tutar. Yüklem cümlenin yargısını taşır, özne yükleme, yüklem de özneye bağlanır. Bu bağ yüzeyde görünmezse örtülü özne söz konusu olur. Özne dışında nesne, zarf tümleci, edat tümleci, tümleç ve zarf tümleci grupları cümlenin anlamını tamamlar. Bir ögenin karşılığı gelmediğinde cümle dilbilgisel olarak kurulmuş olsa da anlam eksik kalır.

Yan cümlecikler de bu bağın parçasıdır. Yüklem yan cümleciği özneyi yüklemle ilişkilendirir; özne yan cümleciği ise özneye ilişkin ek bilgi verir. Bu yapılar, cümle tamamlama ilişkisinin en görünmez ama en sık sorulan türlerindendir.

Basit Örnek: Tamamlama, Yakınlık ve Zıtlık

Üç ilişkiyi bir arada görmek mümkündür. Tamamlama için: Onun da geldiğini duydum cümlesi, gelen kişiyi açıkça yazmaz; özne başka bir ifadeden çıkarılır ve cümle tamamlanır. Yakınlık için: Çocuklar bahçede oynuyordu ile Bahçede çocuklar oynuyor cümleleri aynı yargıyı bildirir; yalnızca öge dizilimi değişmiştir. Zıtlık için: Sınıfa geç kaldı cümlesinin karşıt yönü, sınıfa zamanında geldi cümlesidir; özne aynı kalırken yüklemin olumlu-olumsuz yönü değişmiştir.

İleri Örnek: Öge Türüne Göre Tamaplama

Cümle tamamlama sorularının güvenilir çözümü öge eşleştirmesidir. Özne ile yüklem arasında ilişki kuran birleşim örneği Kitabı okuyan çocuk gülümsedi cümlesidir; burada özne, yüklemin gerçekleşme koşulunu belirler. Özne ile nesne arasında ilişki kuran örnek Sütü en çok kediler sever cümlesidir; özne, nesneyi öznel bir tercihle ilişkilendirir. Nesne ile yüklem arasındaki ilişkide ise nesne, eylemin kimi ya da neyi etkilediğini belirtir; Hediyeyi sarıp paketledi cümlesinde nesne olmadan yüklemin kapsamı belirsizleşir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek: Zıt Cümle Bulma

Bir soruda verilen cümlenin anlamca zıddı isteniyorsa dört adım izlenir. Birinci adımda yüklemin olumlu mu olumsuz mu olduğu belirlenir. İkinci adımda öznenin niteliği karşılaştırılır; aynı özneye karşıt nitelik yükleniyorsa ilişki özneye bağlı zıtlıktır. Üçüncü adımda nesnenin değişip değişmediğine bakılır. Dördüncü adımda cümlenin bütünü zıt yönde kurulur. Örneğin Gözlemci sabırlıydı cümlesinde özne aynı tutulmuş, nitelik tersine çevrilmiştir; Gözlemci sabırsızdı cümlesi bu yüzden özneye bağlı bir zıtlık örneğidir.

Anlamca yakın cümle bulma çalışmasında işlem ters yönde işler. Önce yargının taşıdığı düşünce yazılır, sonra öge dizilimine bakılır. İki cümle de aynı yargıyı taşıyor, aralarında yalnızca edat, bağlaç, sıfat ya da öge sırası farkı varsa cümleler anlamca yakındır. Cümlenin uzunluğu, hece sayısı ve yazılış biçimi bu ölçütün parçası değildir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Üç kavramın ortak noktası, hepsinin de cümle düzeyinde kurulmasıdır. Ayrıldıkları yer şudur: tamamlama eksik ögeyi tamamlar, yakınlık aynı yargıyı yeniden söyler, zıtlık ise yargının yönünü ters çevirir. Bu üç yönlendirici, seçenekleri uzun olan sorularda eleme yapmak için kullanılır.

Sık Yapılan Hatalar

• Cümleyi uzunluğuna göre zıt saymak: Uzun bir cümle zıt cümle değildir; karşıtlık ögelerin yönünde aranır.
• Anlamca yakın ile tamamlamayı birbirine katmak: Tamamlama iki parçayı birleştirir, yakınlık ise tek bir yargının yeniden ifadesidir.
• Karşıt sözcük bulmayı zıtlık saymak: Karşıt sözcük, ögeler arasındaki bağ kurulmadan tek başına yetmez.
• Örtülü özneyi öge saymamak: Yazılmamış özne de cümlenin parçasıdır ve tamamlamayı sağlar.
• Yakın cümlede yapı eşitliği aramak: Anlamca yakınlıkta yapı farklı olabilir, hatta genellikle farklıdır.

Sınav Odaklı Ek Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?

Boşluk doldurma sorularında verilen cümlenin yüklemi bulunur ve yüklemin tamamlanacağı öge aranır; özne bekleniyorsa özneye, nesne bekleniyorsa nesneye yüklenir. Anlamca yakın cümle sorularında seçenekler aynı yargıyı farklı yapılarla söyler; ayırt edici olan anlam değil ifadedir. Anlamca zıt cümle sorularında yüklemdeki olumsuzluk, öznedeki niteliğin karşıtlığı ve nesnedeki değişim üç ayrı iz olarak tek tek denenir. Paragrafta cümle tamaplama sorularında boşluğun çevresindeki cümlelerin öznesi, yüklemi ve nesnesi karşılaştırılır; parçanın düşüncesini bozan seçenek elenir.

Karşıt anlamlı sözcükler hem yakınlık hem zıtlık sorularında geçiş aracı olarak kullanılır; ancak zıtlık için karşıt sözcüğün tek başına yetmeyeceği unutulmamalıdır. Bağlaçlar da bu konunun parçasıdır: çünkü neden ve sonuç arasında, oysa ile fakat karşıtlıkta, için amaçta ilişki kurar. Zaman tümleci değiştiğinde zıtlık kurulabilir, ancak tek başına zıt yönü çevirdiği söylenemez.

Özet ve Kendini Dene

Cümle tamamlayan cümleler anlam bütünlüğü kurar; anlamca yakın cümleler aynı yargıyı farklı ifadeyle verir; anlamca zıt cümleler ise yargının yönünü ters çevirir. Üçünde de belirleyici olan, ögeler arasındaki bağdır. Kendini dene: bir paragraf al, her cümlenin öznesini ve yüklemini alt alta yaz, sonra iki cümlenin birleşip birleşmediğini, aynı yargıyı taşıyıp taşımadığını ve zıt yönde olup olmadığını işaretle.

Ne Öğreneceğiz

Cümle tamamlayan, anlamca yakın, anlamca zıt cümleler. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Cümle tamamlayan cümleleri tanır ve öge eşleştirmesiyle çözer.
• Anlamca yakın cümlelerin ölçütünü açıklar.
• Anlamca zıt cümleleri yükleme, özneye ve nesneye bağlı olarak ayırt eder.
• Paragrafta anlamca yakın ya da zıt cümleleri tespit eder.
• Bir boşluğa anlam bakımından uygun cümleyi gerekçesiyle yerleştirir.