Mustafa Kemal Paşa'nın Kişilik Özelliklerinin Oluşumunda Etkili Olan Unsurlar

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda Mustafa Kemal Paşa'nın kişilik özelliklerinin oluşumunda etkili olan unsurları aile, okul ve çevre başlıkları altında inceleyeceğiz. Soru, bir kişinin niteliklerini listelemekten çok bu niteliklerin hangi yaşam deneyiminden doğduğunu göstermeyi hedefler. Aile ortamının değerleri, eğitim hayatının düzeni ve içinde bulunulan toplumsal çevre, onun dünyayı okuma ve karar verme biçimini birlikte biçimlendirmiştir.

Konunun çerçevesi şudur: unsur sözcüğü, kişiliği etkileyip şekillendiren aile, okul, çevre, öğretmenlik ve yaşam deneyimi gibi etkenleri anlatır. Bu etkenlerden birini diğerinden kesin biçimde ayırmak güçtür; ancak sınav sorularında her bir etkenin taşıdığı ayırt edici özellik sorulur.

Ön Bilgi: Kişilik ve Çevre İlişkisi

Kişilik, bireyin düşünme, karar verme ve davranış biçimlerinin bütünüdür. Kişiliğin oluşumunda yaş, kalıtım, aile, okul ve çevre başlıca etkenlerdir. Aile ilk ve en dar çevredir; okul kurumsal bir çevredir; çevre ise bireyin içinde bulunduğu toplumsal ortamdır. Bu üç etken birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.

Mustafa Kemal Paşa'nın çocukluğu Selanik'te geçmiştir. Selanik, Osmanlı İmparatorluğu'nun Rumeli'deki en önemli limanlarından biriydi; nüfusu Rum, Sırp, Bulgar, Türk ve Yahudi topluluklardan oluşuyordu. Böyle bir ortamda büyümek, farklı halkların bir arada yaşamasını ve farklı düşünceleri tanımayı gündelik hayatın parçası hâline getirmiştir.

Aile Ortamının Etkisi

Mustafa Kemal'in babası Ali Rıza Bey, Selanik'te valilik görevinde bulunuyordu. Annesi Zübeyde Hanım idi. Aile, devletin taşra kadrosunda yer alan ve aynı zamanda modernleşmeye açık bir çevreydi. Babası geleneksel eğitim anlayışına yakınlık gösterirken annesi çocuğunun okumasını ve öğrenmesini istiyordu. Bu farklı tutumlar aile içinde eğitimin önemini tartışılır hâle getirmiş, çocuğun okumaya olan ilgisini artırmıştır.

Çocukluğunda mahalle papazı Haşım Efendi'nin teşvikiyle okumaya yöneldi. Mahalle mektebinde başladığı ilk eğitiminden sonra Selanik'te açılan özel okullara ve rüşdiye mektebine geçti; eğitimi toplam yedi yıl sürdü. Annesi Zübeyde Hanım 1896'da vefat etti. Ailenin İstanbul'a yerleşmesinden sonra babası Ali Rıza Bey 1901'de vefat etti. Bu dönemde ablası Makbule Hanım ile yürütülen yakın ilişki, aile bağının güçlü kalmasını sağlamıştır.

Aile ortamının kişilik üzerindeki en belirgin etkisi, sorumluluk duygusunun erken yaşta doğmasıdır. Küçük yaşlarda edindiği anahtarı kaybetmeme alışkanlığı, üzerine titrediği işi eksiksiz bitirme sorumluluğunun ilk örneğidir. Babasının dükkânında oturup çevredeki insanların konuşmalarını dinlemesi ise gözlem alışkanlığını ve analitik düşünme yeteneğini geliştirmiştir.

Okul ve Öğretmenlik Döneminin Etkisi

Selanik'te tamamladığı ilk ve ortaöğretimden sonra İstanbul'a gelerek Tıbbiye-i Şifa'ya kaydoldu; ancak Farsça dersi konusunda öğretmeniyle yaşadığı anlaşmazlık nedeniyle buradan ayrıldı. Eğitimine Mekteb-i Harbiye'de devam etti ve 1898'de buradan mükemmeliyetle mezun oldu. Mezuniyetle birlikte kurmayış sınıfına geçirildi.

Mekteb-i Harbiye yıllarında matematik ve geometri derslerine özellikle ilgi duydu. Ders kitaplarını sınıfın önünde takip eden, soruları çözmekten çekinmeyen bir öğrenci profili çizdi. Programlı ders saatleri, sınav düzeni ve birlikte yaşama kuralları ona düzenli çalışma ve zamanı değerlendirme alışkanlığı kazandırdı. Sonucu sorgulamadan kabul etmeyen tavrı, analitik düşünme yeteneğinin okul yıllarında şekillendiğini gösterir.

Mezuniyet sonrasında çeşitli kışlalarda ve bölgelerde görev yaptı. Askerî okulda ve ardından Manastır'da (Bitola) bir okulda öğretmenlik görevi üstlendi. Öğretmenlik yılları; anlatma becerisini, öğrencinin seviyesini ölçmeyi ve sabırla açıklama alışkanlığını geliştirdi. Selanik'te konuşulan Rumca, Arapça, Fransızca ve Almanca gibi dilleri ortamdan dinleyerek öğrenmesi, dil öğrenmede işe yarayan bir yöntemi benimsemesini sağladı.

Çevre ve Yaşam Deneyimlerinin Etkisi

Selanik'in çok halklı yapısı ona farklı düşünce biçimleriyle temas ettirdi. Böyle bir ortamda büyüyen biri, kendi görüşünü tek doğru kabul etme eğiliminden daha kolay vazgeçer ve farklı bir düşüncenin de savunulabileceğini görür. Aynı şekilde babasının görev çevresi, saray ve bürokrasi düzeni hakkında erken yaşta bilgi sahibi olmasını sağladı.

Savaş yılları bu özelliklerin sınanma alanı olmuştur. Cephe ve öğrencilik yıllarında hep bizzat bulunması, kararların sonucunu yerinde görme ve sorumluluğu paylaşma alışkanlığını pekiştirmiştir. Savaş sırasında tuttuğu notlar ve yakınlarına yazdığı mektuplar, düşüncesini yazıya geçirme ve kayıt tutma alışkanlığının güçlü olduğunu gösterir. Fevzi Çakmak'ı küçük yaşta evlatlık alması ise koruyuculuk ve sorumluluk duygusunun somut bir göstergesidir.

Amasya'da Ahmet Anzavur'un teklifi karşısında sivil ve suçsuz kişileri öldürmekten vazgeçmesi, ahlaki duyarlılığının ne kadar güçlü olduğunu ortaya koyar. Konuşma ve yazışmalarında ağır kalıplardan uzak durup anlaşılır bir dil kullanması ise düşüncesini herkesin kolayca kavrayacağı biçimde anlatma amacına dayanır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, üç temel unsurun taşıdığı ayırt edici özellikleri tek tabloda toplar.

İkinci karşılaştırma ise kişilik özelliklerinin hangi ölçüde hangi etkene bağlı olduğunu gösterir.

Sık Yapılan Hatalar

En sık görülen hata, aile, okul ve çevreyi birbirinden tamamen ayrı kutular hâlinde düşünmektir. Oysa bu unsurlar birlikte çalışmıştır: ailede edinilen sorumluluk duygusu okuldaki düzenle, okulda kazanılan düzen çevredeki gözlemle birlikte işlemiştir.

İkinci hata, bir kişilik özelliğini başka bir özellikle açıklamaktır. Örneğin irade gücünü yalnızca çok çalıştı sözüyle açıklamak yeterli değildir; bu özelliğin hangi deneyimlerle oluştuğunu göstermek gerekir. Üçüncü hata ise bir dönemin ayrıntısını başka bir dönemin başlığıyla karıştırmaktır.

Sınav Odaklı Çözüm Notu

Soruda hangi durumun hangi özelliği gösterdiği soruluyorsa önce özelliği, sonra durumu eşleştirin. Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır tipinde sorularda dört seçeneğin de doğru olup olmadığını tek tek denetleyin; en zorlayıcı seçenek genellikle diğer üçünün karışımıyla oluşturulur. Kişi ve olay eşleştirmesi sorularında adı bütünüyle yazın: Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Fevzi Çakmak, Rıza Nur gibi isimleri kısaltarak kullanmayın. Tarih sorularında yılı hem sene hem de olay adıyla birlikte yazmayı deneyin.

Özet ve Kendini Dene

Mustafa Kemal Paşa'nın kişilik özelliklerinin oluşumunda aile, okul ve çevre başlıca unsurlardır. Ailesi ona sorumluluk ve ahlaki değerler kazandırmış, okul yılları düzenli çalışma ve analitik düşünme alışkanlığı oluşturmuş, içinde bulunduğu çok halklı çevre ise açık görüşlülük ve hoşgörüyü geliştirmiştir. Kendinize şu soruları sorun: Bir kişilik özelliğini açıklarken hangi etkeni göstermelisiniz? Savaş yıllarındaki davranışları hangi erken dönem alışkanlığıyla ilişkilendirilebilir? Bir olayın kişilik üzerindeki etkisini, o özelliğin oluşumundaki rolü üzerinden açıklayın.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir soruda anahtarını kaybetmeme alışkanlığından söz ediliyor. Bu ayrıntı hangi unsuru gösterir?

1. Adım 1: Verilen ayrıntının aile içinde kazanılan bir alışkanlık olduğunu belirle.
2. Adım 2: Bu alışkanlığın kişilik kazanımı olarak sorumluluk bilinci olduğunu yaz.
3. Adım 3: Sonuç olarak ayrıntının aile ortamına ait olduğunu belirt.

Sonuç/cevap: Aile ortamı ve sorumluluk bilinci

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Unsuru Tanıma konusunun adımları:

1. Adım 1: Verilen ayrıntının aile içinde kazanılan bir alışkanlık olduğunu belirle.
2. Adım 2: Bu alışkanlığın kişilik kazanımı olarak sorumluluk bilinci olduğunu yaz.
3. Adım 3: Sonuç olarak ayrıntının aile ortamına ait olduğunu belirt.