Toplumsal Kurumlar

Konu Anlatımı

Toplumsal Kurum

Toplumun temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere oluşan yerleşik davranış örüntülerine toplumsal kurum denir. Aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset temel kurumlardır.

Aile

Toplumun en küçük birimidir; üreme, bakım, toplumsallaşma ve ekonomik işlevleri vardır. Çekirdek ve geniş aile türleri vardır.

Eğitim ve Din

Eğitim; bilgi ve beceri kazandırır, toplumsallaşmayı sürdürür, toplumsal hareketliliği etkiler. Din; inanç, anlam ve toplumsal bütünleşme işlevi görür.

Ekonomi ve Siyaset

Ekonomi; üretim, dağıtım ve tüketimi düzenler. Siyaset; iktidar, karar alma ve toplumsal düzeni sağlar. Bu kurumlar karşılıklı etkileşim içindedir.

Toplumsal Kurumların Özellikleri ve Sınıflandırılması

Toplumsal kurum, bir toplumun temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere oluşmuş, kuralları ve rolleri belirlenmiş, kalıcı davranış örüntüleridir. Her kurumun üç ortak özelliği vardır: toplumsal bir ihtiyaçtan doğar, belirli bir amaca hizmet eder ve nesilden nesile aktarılır. Kurumlar işlevlerine göre temel (aile, eğitim, din, ekonomi, siyaset) ve yardımcı (hukuk, sağlık, bilim, spor) olarak ikiye ayrılır. Sınavda kurum soruları genellikle işlev eşleştirme biçiminde gelir; bu yüzden uzun tanım yerine işlev tablosu çalışmak daha kârlıdır.

Aile Kurumunun Türleri ve Dönüşümü

Aile, toplumsallaşmanın ilk ve en kalıcı aracıdır. Yapıına göre çekirdek aile (evli çift ile çocuklar), geniş aile (birkaç kuşağın bir arada yaşadığı aile) ve tek ebeveynli aile türleri ayırt edilir. İşlevine göre ise aile merkezli aile üretim ve tüketimin birlikte yapıldığı köy ailesi, endüstriyel aile ise üretimden uzaklaşan, duygusal ilişkilerin öne çıktığı kent ailesidir. Sanayileşme ve kentleşme ile birlikte geniş aileden çekirdek aileye doğru bir yönelim yaşanmıştır; buna karşılık boşanma oranları artmış, evlilik yaşı gecikmiş ve doğum hızı düşmüştür.

Eğitim Kurumunun Toplumsal İşlevi

Eğitim kurumunun üç işlevi vardır: bilimsel ve teknik bilgi aktarmak, toplumsallaşmayı sürdürmek (okul, aileden sonra gelen ikinci ajan olarak değer ve normları pekiştirir) ve toplumsal hareketliliği kolaylaştırmak. Sonuncusu, bireyin ekonomik ve siyasal konumunu değiştirmede en güçlü araçtır; bu yüzden eğitim, eşitlikçi toplum projesinin de temeline konur. Buna karşılık eğitim kurumu, toplumun var olan eşitsizliklerini de yeniden üretebilir: kültürden yoksun çocukların okul başarısında gerilemesi bu tartışmanın merkezindedir.

Din Kurumunun Toplumsal İşlevi

Din, bireye ölüm ve acı gibi sınır durumlarında anlam sunduğu için toplumsal bütünleşmeyi sağlar. Durkheim din sosyolojisinde kutsal ile profan (dünyevi) arasındaki ayrımı temele alır ve dinin özünü, insanları bir araya getiren kolektif coşku anlarında görür. Din kurumu yalnız inanç sistemi değildir: eğitim, dayanışma, yardım kuruluşları ve ahlak düzenlemesi gibi işlevleri de vardır. Weber ise dinin ekonomik davranışı nasıl yönlendirdiğini protestan ahlakı örneğiyle göstermiştir.

Ekonomi ve Siyaset Kurumları

Ekonomi kurumu kaynakların üretimi, dağıtımını ve tüketimini düzenler; geleneksel, piyasa ve planlama olmak üzere üç tür ekonomik düzen ayırt edilir. Siyaset kurumu ise iktidarı kullanma sürecini yönetir. Weber, iktidarın meşruiyetini üç kaynakla açıklar: geleneksel (ataerkil ve hanedan), karizmatik (önderin kişisel özelliği) ve yasal-rasyonel (yazılı kurallar). Bürokrasinin ideal tipi sonuncusuna bağlıdır; liyakat, hiyerarşi ve yazılı kurallar bürokrasinin temel belirtileridir.

Çözüm Tekniği: Kurum-İşlev Eşleştirmesi

Soruda işlev verilmişse işlevden kuruma, kurum verilmişse kurumdan işlefe git. Şıklardaki ifadeleri üç ölçütüyle ele: işlev kurumun temel amacına uyuyor mu, yalnızca bu kuruma özgü mü, yardımcı bir işlev mi? Yanlış şıklar genellikle işlevi doğru kuruma ya da kurumu yanlış işlevle eşleştirir. Bu yöntem, tanım ezberi gerektirmez ve soruyu tek adımda çözer.

Ne Öğreneceğiz

Aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset kurumları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Toplumsal kurumları tanımlar.
• Aile kurumunun işlevlerini açıklar.
• Eğitim ve din kurumlarının işlevlerini açıklar.
• Ekonomi ve siyaset kurumlarını yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Kurumlar toplumun temel ihtiyaçlarını karşılar.
• Aile toplumsallaşmanın ilk aracıdır.
• Kurumlar birbirini etkiler.
• Toplumsal kurumlar toplumsal bir ihtiyaçtan doğar, belirli bir amaca hizmet eder ve nesilden nesile aktarılır.
• Eğitim kurumunun işlevleri bilgi aktarmak, toplumsallaşmayı sürdürmek ve toplumsal hareketliliği artırmaktır.
• Weber'in iktidar meşruiyeti türleri geleneksel, karizmatik ve yasal-rasyoneldir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bilgi ve beceri kazandırma hangi kurumun işlevidir?

1. Adım 1: Verilen işlev, bireye bilgi ve beceri kazandırmayı amaçlamaktadır.
2. Adım 2: Bu işlev kurumsal olarak okulda, yani eğitim kurumunda yürütülür.
3. Adım 3: Diğer temel kurumlar bu işlevi kendi temel işlevidir olarak üstlenmez.

Sonuç/cevap: Eğitim

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Din, kutsal olanla dünyevi olanı ayıran ve insanları ortak coşku anlarında bir araya getiren toplumsal olgudur. Bu görüş hangi düşünürün din sosyolojisine aittir?

1. Adım 1: Kutsal-profane ayrımı ve kolektif coşku kavramları vurgulanmıştır.
2. Adım 2: Dinin toplumsal kaynağını toplumun kendisinde arayan bu yaklaşım Durkheim'a aittir.
3. Adım 3: Weber din ile ekonomik etiği, Marx ise dini yapıştırıcı olarak ele alır.

Sonuç/cevap: Emile Durkheim

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: İşlev konusunun adımları:

1. Adım 1: Verilen işlev, bireye bilgi ve beceri kazandırmayı amaçlamaktadır.
2. Adım 2: Bu işlev kurumsal olarak okulda, yani eğitim kurumunda yürütülür.
3. Adım 3: Diğer temel kurumlar bu işlevi kendi temel işlevidir olarak üstlenmez.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Kurumları birbirinden bağımsız sanmak: Etkileşim hâlindedir.

Aileyi yalnız üreme kurumu sanmak: Toplumsallaşma da sağlar.

Din kurumunu yalnız inanç sanmak: Toplumsal işlevi vardır.

Aile ile evlilik bağından aileyi anlamak: Aile yalnız evlilikten ibaret değildir; soy birliği, ekonomik işbirliği ve toplumsallaşma da aileyi kurar.

Eğitimin işlevini yalnız bilgi aktarmakla sınırlamak: Eğitim, toplumsallaşmayı sürdürür ve toplumsal hareketlilikte belirleyicidir.

Karizmatik otoriteyi geleneksel otoriteyle karıştırmak: Karizmatik otoritenin kaynağı bireyin kişisel özelliğidir, geleneğin devamı değil.

Özet

Toplumsal kurumlar temel ihtiyaçları karşılar. Aile üreme, bakım ve toplumsallaşma işlevleri görür. Eğitim bilgi kazandırır, din bütünleşme sağlar. Ekonomi ve siyaset üretim ve düzeni düzenler; kurumlar etkileşim içindedir.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Toplumsal kurum kavramını tanımla; aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset kurumlarının her birinin karşıladığı toplumsal ihtiyacı ve temel işlevini tek tek açıkla. Sonunda ailenin toplumsallaşmadaki özel yerini gerekçelendir.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: kurumun toplumsal bir ihtiyaçtan doğduğuna, belirli bir amaca hizmet ettiğine ve nesilden nesile aktarıldığının yazılması 4 puan; beş kurumun da doğru işlevlerle anılması 6 puan; ailenin ilk ve en kalıcı toplumsallaşma aracı olduğunun gerekçelendirilmesi 4 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Kurumlar toplumun sürekliliğini sağlar; birey ilk değer ve normları ailede kazandığı için aile diğer kurumların temelidir.