Kültür ve Toplumsallaşma

Konu Anlatımı

Kültür

Bir toplumun maddi ve manevi birikimine kültür denir. Dil, din, sanat, gelenek, ahlak, hukuk ve teknoloji kültürün öğeleridir. Maddi kültür araç-gereçleri, manevi kültür inanç ve değerleri kapsar.

Norm ve Değer

Toplumun uyulmasını beklediği davranış kurallarına norm, önem verdiği ilkelere değer denir. Normlar; gelenek, görenek, örf, âdet ve hukuk kuralları olarak sıralanır.

Toplumsallaşma

Bireyin toplumun kültürünü, değerlerini ve rollerini öğrenme sürecine toplumsallaşma denir. Aile, okul, akran grubu ve medya temel toplumsallaşma araçlarıdır.

Kültürel Değişim

Kültürler etkileşimle değişir; kültürleşme, asimilasyon ve kültürel gecikme gibi kavramlarla açıklanır. Etnosentrizm, kendi kültürünü ölçüt alarak diğerlerini değerlendirmektir.

Kültürün Yapısal Öğeleri ve İşlevleri

Kültür, bir toplumun maddi ve manevi ürünlerinin, kurumlarının, değerlerinin ve davranış kalıplarının bütünüdür. Dört temel özelliği vardır: öğrenilir (biçimsel değildir), paylaşılan (tek kişiye ait değildir), değişkendir (zamanla dönüşür) ve bütünleştiricidir (bireyleri bir arada tutar). Kültürün görünür yüzü maddi kültür (alet, giysi, yapı), görünmeyen yüzü manevi kültür (inanç, dil, ahlak, hukuk, sanat) olarak ayrılır.

Normların Türleri ve Yaptırımları

Normlar, davranışın ne olması gerektiğini bildiren beklentilerdir ve yaptırım gücüne göre sıralanır: gelenek kuşaktan kuşağa aktarılan görenek, örf ve âdet bir topluma özgü alışkanlık, hukuk kuralları ise devlet gücüyle desteklenen resmî normlardır. Norma uyulmadığında karşılaşılan tepkiye yaptırım denir; yaptırım toplumsal (kınamak, dışlamak), ahlaki (vicdan azabı) ya da hukuki (ceza) olabilir. Bir toplumda normların zayıflaması ve bireyin ne yapması gerektiğini bilemez duruma gelmesi anomi olarak adlandırılır.

Toplumsallaşma Ajanları ve Aşamaları

Toplumsallaşma, bireyin toplumun kültürünü, değerlerini ve rollerini öğrenerek özümsemesidir; yaşam boyu sürer. Ajanları dört başlıkta toplanır: aile (birincil ve en kalıcı ajan), okul (kazanım ve başarı değerlerini öğretir), akran grubu (denetim dışındaki öğrenme) ve medya (değer ve gündem aktarımı). Aşamaları ise birincil (aileyle ilk ilişki), ikincil (okul, askerlik ve iş yeri) ve yaşamsal (evlilik, ebeveynlik gibi dönüm noktaları) olarak üçe ayrılır.

Kültürel Değişim Kavramları

Çözüm Tekniği: Karşıt Kavramları Eleme Yöntemiyle Ayır

Kültür sorularında en sık karıştırılan çiftler kültürleşme-yöneylem, asimilasyon-kültürel görecelik ve norm-değer çiftleridir. Önce ikisi arasındaki yönü belirle: karşılıklı değişim varsa kültürleşme, tek yönlü benimseme varsa yöneylem, tamamen yutma varsa asimilasyon vardır. Ardından şıkları bu ölçütlerle süz; bu yöntem, uzun tanım okumaktan daha hızlıdır ve hatayı baştan engeller.

Sınav Odaklı Hatırlatmalar

• Kültür her zaman öğrenilir: kalıtsal olan hiçbir davranış kültürel sayılmaz.
• Norm kural bildirir, değer ise önem derecesi bildirir; ikisini ayıran sözcük olmalı ya da olmamalıdır.
• Toplumsallaşma yalnızca çocuklukla sınırlı değildir; yetişkinlikte de yeni roller öğrenilir.
• Kültürel görecelik ile etnosentrizm birbirinin karşıtıdır; biri hoşgörü diğeri üstünlük iddiasıdır.

Ne Öğreneceğiz

Kültürün öğeleri, normlar, değerler ve toplumsallaşma süreci Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Kültürün öğelerini açıklar.
• Norm ve değer kavramlarını ayırt eder.
• Toplumsallaşma sürecini açıklar.
• Kültürel değişimi yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Kültür öğrenilir ve paylaşılır.
• Sosyalleşme yaşam boyu sürer.
• Kültürel farklılıklara saygı önemlidir.
• Kültürün dört temel özelliği vardır: öğrenilir, paylaşılan, değişkendir ve bütünlük sağlar.
• Normun yaptırımı toplumsal, ahlaki ya da hukuki olabilir; hukuk kuralları devlet gücüyle desteklenen normlardır.
• Toplumsallaşmanın en kalıcı ve ilk ajanı ailedir; okul ise kazanım ve başarı değerlerini öğretir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bireyin toplumun değerlerini öğrenme sürecine ne denir?

1. Adım 1: Süreçte birey, toplumun değerlerini ve rollerini kazanmaktadır.
2. Adım 2: Bu kazanım tek bir olay değil, yaşam boyu süren bir öğrenmedir.
3. Adım 3: Bireyin kültürü özümsemesine toplumsallaşma denir.

Sonuç/cevap: Toplumsallaşma

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kavram konusunun adımları:

1. Adım 1: Süreçte birey, toplumun değerlerini ve rollerini kazanmaktadır.
2. Adım 2: Bu kazanım tek bir olay değil, yaşam boyu süren bir öğrenmedir.
3. Adım 3: Bireyin kültürü özümsemesine toplumsallaşma denir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Norm ile değeri karıştırmak: Norm kural, değer ilkedir.

Toplumsallaşmayı çocuklukla sınırlamak: Yaşam boyudur.

Etnosentrizmi kültürleşme sanmak: Farklı kavramlardır.

Kültür ile doğuştan geleni karıştırmak: Kültür öğrenilir ve paylaşıldığı için kalıtsal davranışlar kültürel sayılmaz.

Yöneylemi asimilasyon sanmak: Yöneylemde kültür benimsenir ama kaynak kültür kaybolmaz; asimilasyonda ise çözülür.

Yaptırımı yalnızca ceza olarak görmek: Toplumsal yaptırım kınamak ve dışlamak, ahlaki yaptırım ise vicdan azabı biçiminde de ortaya çıkar.

Özet

Kültür bir toplumun maddi ve manevi birikimidir. Normlar davranış kuralları, değerler önemsenen ilkelerdir. Toplumsallaşma bireyin kültürü öğrenme sürecidir ve yaşam boyu sürer. Kültürler etkileşimle değişir.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Kültürün maddi ve manevi öğelerini örneklerle açıkla, kültürün dört temel özelliğini (öğrenilir, paylaşılan, değişkendir, bütünlük sağlar) sırala ve norm ile değer kavramlarını birer örnek vererek karşılaştır.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: maddi ve manevi kültür için doğru örneklerin (yapı, giysi, dil, gelenek) verilmesi 4 puan; dört özelliğin tam ve doğru sıralanması 4 puan; normun davranış kuralı, değerin önem verilen ilke olarak ayrıştırılması 3 puan; her kavrama uygun ayrı örnek verilmesi 3 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Değer adaletin önemli olduğunu söylerken norm, bu değere göre davranma kuralını koyar; biri ilkeyi diğeri uygulamayı ifade eder.