Sosyolojinin Doğuşu ve Konusu

Konu Anlatımı

Sosyoloji Nedir?

Sosyoloji; toplumu, toplumsal ilişkileri, grupları ve kurumları bilimsel yöntemlerle inceleyen bilimdir. 19. yüzyılda Sanayi Devrimi ve Fransız İhtilali'nin yol açtığı toplumsal değişimlerin sonucu doğmuştur.

Öncüler

Auguste Comte sosyolojinin isim babasıdır. Emile Durkheim toplumsal dayanışma ve işbölümünü, Max Weber toplumsal eylemi ve bürokrasiyi, Karl Marx sınıf çatışmasını incelemiştir.

Toplumsal Olay ve Olgu

Tekil, belirli yer ve zamanda gerçekleşen duruma toplumsal olay; benzer olayların genel ve sürekli yönüne toplumsal olgu denir. İşsizlik bir olgu, belirli bir işçinin işten çıkarılması bir olaydır.

Diğer Bilimlerle İlişki

Sosyoloji; tarih, ekonomi, psikoloji, antropoloji ve hukuktan yararlanır.

Sosyolojinin Yöntemi: Betimsel ve Çıkarsama Araştırmalar

Sosyoloji yalnızca toplumsal durumları anlatmaz, aralarındaki ilişkiyi de sınar. Betimsel araştırma durumu ortaya koyar: kentteki işsizlik oranı yüzde kaçtır? Çıkarsama (teorik) araştırma ise değişkenler arasındaki bağı kurar: eğitim süresi uzadıkça işsizlik oranı düşer mi? Sınavda bir araştırmanın türü, soruda geçen ne oranda, nasıl, neden sözcüklerinden anlaşılır; oran ve dağılım soruları betimsel, nedensellik soruları çıkarsama araştırma ister.

Veri toplama teknikleri dört başlıkta toplanır: gözlem (katılımlı ve katılımsız), anket (geniş örneklem), görüşme (derinlemesine) ve doküman analizi (yazınsal ve görsel kaynaklar). Toplumsal olaylarda deney, doğa bilimlerindeki gibi rahatça uygulanamaz; bu yüzden sosyolojide en sık gözlem ve anket kullanılır. Mahallede günlük hayatı anlamak isteyen araştırmacı katılımlı gözlemi, bin kişiyle tutum ölçmek isteyen araştırmacı anketi tercih eder.

Kurucu Düşünürler ve Temel Kavramları

Tablodaki eşleştirmeler tek başına yeterlidir: soru ister eseri, ister kavramı sorsun, düşünürle anahtar ifadeyi eşleştirmek şıkları hızlı elemeyi sağlar.

Toplumsal Yapı: Norm, Statü ve Rol

Toplumsal yapı, bireylerin toplum içindeki konumlarının ve ilişkilerinin düzenidir. Yapı, normlar (davranış kuralları), statü (toplum içindeki konum) ve rol (bir statüden beklenen davranış örüntüsü) üzerinden okunur. Doktor statüsüne bağlı olan hekim rolü, hasta karşısında belirli davranışlar bekler. Rol beklentisiyle çatıştığı ortaya çıkarsa rol çatışması, aynı kişinin farklı rollerinden doğan gerilim olursa rol gerilimi yaşanır.

Toplumsal Olay ve Olgu Ayrımında Sınav Tuzakları

Ayrımın ölçütü tekildir: yer ve zaman sınırı belirlenebiliyorsa olay, benzer durumların tekrarına ve sürekliliğine bakılıyorsa olgu vardır. Bir deprem olaydır; deprem bölgesinde sık sık yıkım yaşanması olgudur. Sınavda dikkat edilmesi gereken şudur: olay ile olgu birbirinin alternatifi değil, birbirini besleyen kavramlardır; çok sayıda olay birikince olgu ortaya çıkar. Ayrıca kavram ile terim de karıştırılır: kavram bir nesneyi ya da olayı tek kelimede toplayan düşünce ürünüdür, terim ise bilim dalına özgü anlam kazanmış sözcüktür.

Çözüm Tekniği ve Zaman Kazandıran Yol

Önce soruda istenen ölçeği belirle: tanım isterse tanımı, düşünür isterse eşleştirmeyi, örnek isterse ayrımı uygula. Betimsel ile çıkarsamayı ayıran ipucu soru kökündeki değişken sözcüğüdür. Doğru şıkta yalnızca doğru tanım değil, karşıt kavramı dışlayan ifade de aranır: olay için tekil, olgu için süreklilik vurgusu varsa cevap tamdır. Bu sıralama, konuyu baştan okumakla aynı bilgiyi daha kısa sürede verir.

Ne Öğreneceğiz

Sosyolojinin tanımı, öncüleri ve diğer bilimlerle ilişkisi Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Sosyolojinin konusunu ve özelliklerini açıklar.
• Sosyolojinin öncülerini tanır.
• Sosyolojinin diğer bilimlerle ilişkisini açıklar.
• Toplumsal olay ve olguyu ayırt eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sosyoloji toplumu bilimsel yöntemle inceler.
• Toplumsal olay tekildir, olgu geneldir.
• Sanayi Devrimi sosyolojinin doğuşunu hazırlamıştır.
• Betimsel araştırma durumu betimler, çıkarsama araştırma değişkenler arasındaki ilişkiyi sınar.
• Toplumsal yapının temel ögeleri norm, statü ve roldür; aynı kişi birden fazla rol taşıdığı için rol çatışması yaşanabilir.
• Durkheim'a göre toplumsal olgu bireyden önce vardır, bireye dışsaldır ve davranışı zorlar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: İşsizlik hangi kavramla ifade edilir?

1. Adım 1: İşsizlik belirli bir kişiye değil, toplumun geneline yayılan sürekli bir durumdur.
2. Adım 2: Süreklilik ve genellik taşıyan durumlar toplumsal olgu olarak adlandırılır.
3. Adım 3: Durum tekil ve belirli zamanla sınırlı olsaydı cevap toplumsal olgu olmazdı.

Sonuç/cevap: Toplumsal olgu

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Şu görüşü savunan düşünür kimdir: Toplumun ortak değer ve inançları, bireyler farkında olmadan onların davranışlarını yönlendirir ve toplumu bir arada tutar.

1. Adım 1: Görüşün odağı toplumu bir arada tutan ortak bilinç olduğu için kolektif bilinç kavramı çağrıştırılır.
2. Adım 2: Kolektif bilinç, işbölümü ve toplumsal olgu kavramlarını geliştiren düşünür Durkheim'dir.
3. Adım 3: Weber eylemin anlamını, Marx sınıf çatışmasını, Comte pozitivizmi öne sürer.

Sonuç/cevap: Emile Durkheim

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Olay-Olgu konusunun adımları:

1. Adım 1: İşsizlik belirli bir kişiye değil, toplumun geneline yayılan sürekli bir durumdur.
2. Adım 2: Süreklilik ve genellik taşıyan durumlar toplumsal olgu olarak adlandırılır.
3. Adım 3: Durum tekil ve belirli zamanla sınırlı olsaydı cevap toplumsal olgu olmazdı.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Olay ile olguyu karıştırmak: Olay tekil, olgu geneldir.

Sosyolojiyi psikoloji sanmak: Psikoloji bireyi inceler.

Öncüleri karıştırmak: Görüş eşleştirmesi yap.

Toplumsal olguyu bireysel sanmak: Olgu, benzer olayların genel ve süreklidir; tek bir kişinin davranışı toplumsal olgu oluşturmaz.

Rolu statüyle eşitlemek: Statü bir konumdur, rol ise o konumdan beklenen davranış örüntüsüdür.

Yöntem sorularında deneyi varsayılan seçmek: Toplumsal olaylarda deney çoğu zaman uygulanamaz; gözlem ve anket daha yaygındır.

Özet

Sosyoloji toplumu bilimsel yöntemle inceler; Sanayi Devrimi ve Fransız İhtilali'nin etkisiyle doğmuştur. Comte, Durkheim, Weber ve Marx öncülerdir. Toplumsal olay tekil, toplumsal olgu geneldir.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Comte, Durkheim ve Weber'in sosyolojiye katkılarını eserleri ya da öne çıkan kavramlarıyla birlikte eşleştir. Ardından bir gazete haberini düşünerek hangi durumun toplumsal olay, hangisinin toplumsal olgu olduğunu örnek vererek ayırt et.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Comte'un sosyolojinin isim babası, Durkheim'ın dayanışma, Weber'in toplumsal eylem konularıyla eşleştirilmesi 6 puan; toplumsal olayın tekil, toplumsal olgunun genel olduğunun yazılması 4 puan; tekil bir olay ve genel bir olgu için doğru örneklerin verilmesi 4 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Bir günde düzenlenen miting tektir, olaydır; yıllar boyu süren işsizlik oranı ise tekrarlanabilir ve geneldir, olgudur.