Kişilik ve Gelişim Psikolojisi

Konu Anlatımı

Kişilik Nedir? Temel Özellikler

Kişilik, bireyin düşünme, duyma ve davranma biçimini zaman içinde ve farklı durumlarda tutarlı kılan özellikler bütünlüğüdür. Üç temel özellik kişilik tanımlanır: bütünlük (parçaların bir denge oluşturması), süreklilik (zaman ve ortam değişse de belirgin kalması) ve farklılık (her bireyin başkınlarindan ayırt edilebilmesi). Kişilik hem kalıtımsal mizaç hem de çevreyle biçimlenen deneyimlerin ürünüdür; bu yüzden sorularda hem doğuştan gelen hem öğrenilmiş etkenleri birlikte aramak gerekir.

Kişiliği açıklamak için farklı kuramlar geliştirilmiştir. Kimisi yapıyı (İd, Ben), kimisi bilişsel şemaları, kimisi öz kavramı, kimisi ise ölçülebilir nitelikleri ele alır. AYT'de kuram ile kuramcının eşleştirilmesi ve savunma mekanizmasının bir örnekle tanınması en sık çıkan soru tipidir. Aşağıdaki tablo bu eşleştirmelerin tamamını tek yerde toplar.

Freud'un Yapısal Modeli ve Savunma Mekanizmaları

Freud'a göre kişilik üç yapıdan oluşur. İd (o) doğuştan gelir, haz ilkesine göre çalışır ve anlık doyum ister. Ben (ego) gerçeklik ilkesiyle aracılık yapar; İd'in isteklerini toplumsal kurallara uygun yollara kanalize eder. Üstben (süperego) vicdanı ve mükemmeliyetçiliği temsil eder; ahlaki ölçüyü içselleştirir. Ben, İd ile Üstben arasındaki gerilimi azaltmak için savunma mekanizmalarına başvurur.

Savunma mekanizmaları bilinçli bir seçim değildir ve sağlıklısı düzeyinde işlevseldir: bastırma kabul edilmeyen düşüncenin bilinç dışına itilmesi; yansıtma kendi kabul edilmeyen duygusunun başkasına yüklenmesi; geriye çekilme stres altında daha güvenli çocukluk benliğine sığınma; yüceltme kabul edilmeyen dürtünün toplumsal değerli bir alana (spor, sanat) aktarılması; telafi bir alandaki eksikliğin başka alanda abartılarak giderilmesi; rasyonalizasyon başarısızlığa kulağa makul gelen neden bulma; inkâr gerçeğin kabul edilmemesi; özdeşim güçlü bir modelin benimsenmesidir.

Gelişim Kuramları: Bilişsel, Psikososyal, Ahlaki ve Bağlanma

Gelişim, doğuştan yaşlılığa kadar bedensel, zihinsel ve toplumsal değişimlerin bütünüdür ve belirli bir sıra izler. Piaget'nin bilişsel gelişim kuramı dört dönem öngörür: 0-2 yaş duyuşsal-motor dönem (deneyleme ve kalıcılığın kazanılması), 2-7 yaş ön işlemler dönemi (benmerkezcilik ve sembolik oyun), 7-11 yaş somut işlemler dönemi (sıralama, sınıflandırma ve kalıcılık), 11 yaş sonrası soyut işlemler dönemi (hipotez kurma ve sistemli düşünme).

Erikson'un psikososyal gelişim kuramı sekiz evreyi bir güven-şüphe çizgisinde ele alır: 0-1 yaş güven-duyma - güvensizlik; 1-3 yaş özerklik - utanç ve şüphe; 3-6 yaş girişkenlik - suçluluk; 6-12 yaş çalışkanlık - üstünlük duygusu; 12-20 yaş kimlik - rol karmaşası; erişkinlik yakınlık - yalıtılmışlık; orta yetişkinlik üretkenlik - durağanlık; yaşlılık benlik bütünlüğü - umutsuzluk. Kohlberg'in ahlaki gelişim kuramı üç kademe öngörür: önceseziyet düzeyi (ceza ve ödül), geleneksel düzey (toplumsal kural ve beklenti) ve ötesel düzey (toplumsal sözleşme ile evrensel ilke).

Bağlanma, erken çocuklukta bakım verenle kurulan duygusal bağdır. Bowlby'nin bağlanma kuramına göre ilk yıl içinde oluşan şema yaşam boyu ilişkileri etkiler; Ainsworth'un Bizar Yabancı durumu deneyi üç ana stil tanımlar: güvenli, kaçınan (mesafeli ve reddedici) ve kaygılı-dirençli (tutarsız); ayrıca Main ve Solomon düzenin dışına çıkan karma stili eklemiştir.

Çözüm Tekniği: Kuram, Dönem ve Kavram Eşleştirme

1. Kelime avını yapın: bilinçaltı-savunma → Freud; şema ve somut işlem → Piaget; evre-kriz → Erikson; ceza-ödül → Kohlberg; bakım verenle bağ → Bowlby ve Ainsworth.
2. Yaşı kontrol edin: soruda verilen yaş doğrudan döneme götürür. 7-11 arası somut işlem ve Erikson'da çalışkanlık-üstünlük duygusudur; 12-20 arası kimlik-karmaşa dönemidir.
3. Davranışın işlevini sorun: savunma mekanizması sorularında bireyin neyi korumaya çalıştığına bakın; egoyu korumak, gerginliği azaltmak her zaman amaçtır.

Zaman kazandıran yol: masal sırasıyla Piaget ve Erikson'u 4-8-6-6 yerine yaş sırasıyla yazın; soruda hem yaş hem davranış varsa iki tabloyu kesiştirin ve tek kalan şıkkı işaretleyin.

Sık Çıkan Kalıplar ve Tuzaklar

Zaman Kazandıran Yol ve Sınav Stratejisi

Sınavda kişilik sorularında önce kuramcı adını okuyun; isim tekse içerik uzun da olsa doğru şık o isme aittir. Gelişim sorularında yaş belirtilmişse doğrudan dönem tablosuna gidin, paragrafı okumadan şıkları eleyin. Savunma mekanizması sorularında dört şıkkın hepsini davranışın işleviyle test edin: gerginlik azaltılıyor mu, benlik korunuyor mu? Her ikisi de sağlanıyorsa şık doğrudur. Ayrıca, tanıyı koyan detay hasta düzeyindeki işleve işlevselliğin bozulup bozulmadığıdır; günlük yaşam sürdürülemiyorsa bozukluk ihtimali güçlenir.

Kuramsal sorularda iki sık klasik vardır: birincisi beş büyük faktörü üçlenameek, ikincisi Kohlberg'in en üst düzeyini geleneksel düzey sanmak. Oysa toplum beklentisine uyum geleneksel düzeyin işidir; evrensel ilke ve toplumsal sözleşme ötesel düzeydedir.

Ne Öğreneceğiz

Kişilik yaklaşımları, gelişim dönemleri ve savunma mekanizmaları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Kişilik kavramının özelliklerini ve başlıca kişilik kuramlarını karşılaştırır.
• Freud'un yapısal modelini (İd, Ben, Üstben) işleyişiyle açıklar.
• Başlıca savunma mekanizmalarını gerçek hayat örnekleriyle ayırt eder.
• Piaget'nin bilişsel gelişim dönemlerini yaş aralıklarıyla sıralar.
• Erikson'un psikososyal gelişim evrelerini krizleriyle eşleştirir.
• Kohlberg'in ahlaki gelişim düzeylerini ve bağlanma stillerini örneklerle tanımlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Savunma mekanizmaları bilinçsizdir ve bireyin benliğini korumasını sağlar.
• En bilinen savunma bastırmadır; yüceltme toplumsal değerli bir alana aktarma, telafi ise eksikliği abartma yoluyla gidermedir.
• Piaget'nin ön işlemler dönemi benmerkezcilikle, somut işlemler dönemi kalıcılık ve sınıflandırma ile ayırt edilir.
• Erikson'un adolescentlik (12-20) krizi kimlik ile rol karmaşasıdır; bu çağda benlik sorusu öne çıkar.
• Kohlberg'in ötesel düzeyi evrensel ilkelere dayanır ve toplumsal kuralın sorgulanmasını içerebilir.
• Ainsworth'un kaçınan stili mesafeli ve ihtiyaçlarını gizleyen, kaygılı stil ise tutarsız ve çelişkili bakım karşısında gelişir.
• Mizaç doğuştan gelen, kişilik ise çevreyle biçimlenen kazanılmış örüntüdür.
• Sağlıklı kişilik, uyum ve esneklikle birlikte iç dengeyi koruyabilme olarak tanımlanır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kişiliği İd, Ben ve Üstben yapılarıyla açıklayan ve savunma mekanizmalarını bu yapıların gerilimine bağlayan kuramcı kimdir?

1. Adım 1: Anahtar kavramlar taranır: İd, Ben, Üstben ve bilinçaltı çatışma.
2. Adım 2: Bu kavramlar yalnızca psikoanalitik kurama aittir.
3. Adım 3: Psikoanalitik kuramın kuramcısı Sigmund Freuddur.

Sonuç/cevap: Sigmund Freud.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Aynı olgu üç kuramdan açıklanmıştır: (1) Kişi dürtüsünü sanata yöneltir. (2) Kişi dünyayı şemalarıyla yorumlar. (3) Kişi gerçek beni ile ideal beni arasında uyum kurar. Kuramları ve kuramcılarıyla eşleştiriniz.

1. Adım 1: İncelenen 1 numaralı ifadede kabul edilmeyen dürtünün toplumsal değerli alana aktarımı vardır; bu yüceltme, yani psikanalitik savunmadır.
2. Adım 2: 2 numaralı ifade şema sözcüğünü içerir; bu kişisel yapılar kuramının George Kelly'ye ait çerçevesidir.
3. Adım 3: 3 numaralı ifade gerçek ben ve ideal ben dengesini kurar; bu Carl Rogers'ın öz-kavram yaklaşımıdır.
4. Adım 4: Üç eşleştirme de kuramın özüyle uyuştuğu için seçenekler tek tek doğrulanmış olur.

Sonuç/cevap: Yüceltme - psikanalitik (Freud); şema - kişisel yapılar (Kelly); benlik uyumu - öz-kavram (Rogers).

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kuramcı Eşleştirme konusunun adımları:

1. Adım 1: Anahtar kavramlar taranır: İd, Ben, Üstben ve bilinçaltı çatışma.
2. Adım 2: Bu kavramlar yalnızca psikoanalitik kurama aittir.
3. Adım 3: Psikoanalitik kuramın kuramcısı Sigmund Freuddur.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Savunma mekanizmalarını bilinçli çaba sanmak: Savunmalar bilinçsizdir ve benliği korumak için çalışır; bilinçli planlama bu tanıma uymaz.

Yansıtma ile rasyonalizasyonu karıştırmak: Yansıtma suç ve duyguyu başkasına atar, rasyonalizasyon ise kulağa makul gelen neden uydurur.

Yüceltmeyi övgü sanmak: Yüceltme, kabul edilmeyen dürtünün sanat ve spora yöneltilmesidir; olumlu bir övgü değildir.

Piaget'nin dönem yaşlarını tersine yazmak: 7-11 somut işlemler, 11 yaş sonrası soyut işlemlerdir; benmerkezcilik 2-7 arasındadır.

Kohlberg'de geleneksel ile ötesel düzeyi çevirmek: Toplum kuralına uyum geleneksel, evrensel ilke ve sözleşmeye dayalı yargı ötesel düzeydir.

Ainsworth stillerini sırayla ezberlemek: Stilin adı değil, bakım karşısında davranış belirleyicidir: mesafeli-kaçınan, tutarsız-kaygılı, rahat-güvenli.

Özet

Kişilik bütünlük, süreklilik ve farklılıkla tanımlanır; Freud yapısal, Rogers öz-kavram, Maslow gereksinim hiyerarşisi, Kelly şema, Costa ve McCrae beş büyük faktör üzerinden açıklanır. Savunma mekanizmaları benliği bilinçsiz biçimde korur. Gelişimde Piaget bilişsel dönemleri, Erikson psikososyal krizleri, Kohlberg ahlaki kademeleri, Bowlby ve Ainsworth ise bağlanma stillerini ortaya koyar. Doğru cevap, yaş, kuramcı ve davranış ipuçlarını birlikte okuyan seçenektir.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Piaget'nin bilişsel gelişim dönemlerini yaş aralıklarıyla sırala ve her dönemin ayırıcı özelliğini tek cümleyle yaz. Ardından Erikson'un ergenlik dönemini (kimlik ve rol karmaşası krizi) açıklayarak bir lise öğrencisinin bu krizi deneyimleyebileceği bir örnekle ilişkilendir.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: dört dönemin doğru sırayla ve yaş aralıklarıyla yazılması (duyuşsal-motor 0-2, ön işlemler 2-7, somut işlemler 7-11, soyut işlemler 11 ve üzeri) 6 puan; her dönemin ayırıcı özelliğinin (benmerkezcilik, kalıcılık ve sınıflandırma, soyut düşünme) doğru verilmesi 4 puan; Erikson'da ergenlik krizinin kimlik ile rol karmaşası olarak açıklanması 3 puan; örneğin meslek, değer ve dünya görüşü seçimiyle ilişkilendirilmesi 1 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Piaget'de bilişsel yapı, Erikson'da toplumsal kriz gelişimi yönlendirir; ergen kim olduğu sorusuna yanıt aradığı için farklı rolleri dener.