AYTPsikoloji
Psikoloji · AYT · Psikolojiye Giriş, Algı ve Öğrenme
Algı, duyular yoluyla gelen uyarıların seçilip anlamlı bir bütün olarak yorumlanmasıdır. Duyum, yalnızca gözün ışığı, kulağın sesi almasıdır; algı ise bu ham verinin ne anlama geldiğine karar verilmesidir. Aynı ses biri için tehdit, diğeri için müzik olabilir. Algının ilk basamağı dikkattir: sürekli uyarana yönelme, seçici dikkat ve dikkatin bölünmesi günlük hayatta en sık gözlenen durumlardır. Seçici dikkat, gürültülü ortamda tek bir konuşmayı duyabilmeyi (bilişsel bağlanma) sağlar.
Beyin, gelen parçaları bir kurala göre birleştirir. Bu kurallar biçimbilim (Gestalt) yaklaşımının algı ilkeleridir: bütünlük (eksik kalan çemberi tamamlama), yakınlık (birbirine yakın öğeleri bir arada görme), benzerlik (aynı renk ve biçimi gruplama), süreklilik (düz çizgiyi kesintisiz izleme), kapalılık (kapanmamış şekli tamamlama) ve anlamsallık (bilinen nesnelere göre yorumlama). Alışveriş listesinin satır satır hatırlanıp rastgele dizilişinin unutulması süreklilik ve anlamsallığın değil, düzenin bozulmasıyla açıklanır.
Psikolojide öğrenmenin ortak dili uyaran-davranış ilişkisidir. Öğrenme, yalnızca tekrarla gelişen davranış değişikliği değil, aynı zamanda tecrübeye dayalı olarak davranış potansiyelindeki değişimdir. Klasik koşullanmada daha önce nötr olan bir uyaran, tekrarlı eşleşmelerden sonra kendiliğinden bir yanıtı başlatır; edimsel koşullanmada ise davranışın sonucu (ödül ya da ceza) davranışın gelecek sıklığını belirler. Bilişsel öğrenmede ise birey sorunu zihninde prova eder, gözlemsel öğrenmede başkasını model alır.
| Öğrenme Türü | Kuramcı | Öğrenmeyi Açıklayan Şey | Günlük Örnek |
|---|---|---|---|
| Klasik koşullanma | Ivan Pavlov | Uyarıcının yanıtı çağrıştırması | Hasta doktor kokusu alınca tansiyonunun düşmesi |
| Edimsel koşullanma | B. F. Skinner | Davranışın sonucundaki pekiştirme | Ders çalışan öğrenciye ödül verilince çalışma artması |
| Yanıt-koparma | John B. Watson | Şişeden su sıçratma ve korku örneği | Koşullanmış korkunun azaltılması |
| Deneme-yanılma | E. L. Thorndike | Tatmin edici sonuç davranışı güçlendirir | Hayvanın labirenti bulması |
| Gözlemsel öğrenme | Albert Bandura | Modeli taklit ve dikkat-hatırlama-uyarlama | Çocuğun büyüdüğünde ailesinin konuşmasını taklit etmesi |
| Bilişsel öğrenme | John Dewey, Tolman | Zihinde çözüm ve beklenti | Hastaneye gitmeden yol tarifini zihnünde planlamak |
Öğrenmede motivasyon, genel sağlık ve yaş gibi etkenlerin yanı sıra aktarım (transfer) kavramı önemlidir: önceki öğrenmenin yeni bir öğrenmeye etkisi olumlu (matematik bilgisinin fizikte yardımı), olumsuz (İngilizce'deki bir kelimenin Fransızca'da yanlış hatırlanması) ya da sıfır olabilir.
Bellek üç aşamalı bir sistem olarak modellenir (Atkinson-Shiffrin). Duyusal (sensoryal) kayıt birkaç saniyelik, yüksek kapasiteli tampondur; görmede ikiz (ikonik), işitmede yankısal bellek yer alır. Dikkat edilen bilgi kısa süreli belleğe geçer; kapasitesi sınırlıdır ve Miller'e göre ortalama 7±2 birimdir; tekrarla korunur. Derin ve anlamlı işleme yapılan bilgi uzun süreli belleğe kodlanır; burada kapasite esasen sınırsızdır.
Kodlama türleri önemlidir: görsel (görüntü), işitsel (ses) ve anlamsal (anlam) kodlama birlikte çalışır. Hatırlamanın üç yolu vardır: serbest bırakma (serbest hatırlama), ipucu verildiğinde yardımlı hatırlama ve parça yarım verildiğinde tamamlanan yeniden tanıma. Bu yüzden çoktan seçmeli sınavda şıkları görmek hatırlamayı kolaylaştırır; açık uçlu soruda ise üretim gerekir. Unutma, bilginin tamamen silinmesi olmayabilir; erişilememe olarak da yaşanır. Ebbinghaus'un eğrisine göre unutma denemeden hemen sonra en hızlıdır, sonra yavaşlar; bu yüzden bilgi kısa aralıklarla tekrar edilirse kalıcılık artar.
Zaman kazandıran yol: soruda süre verilmişse (saniyeler) duyusal kayıt, tekrar sözü geçmişse kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe geçiş, sınav esnasında şık listesi görülmüşse yeniden tanıma arayın.
| Verilen Durum | Doğru Kavram | Kaçınılan Tuzak |
|---|---|---|
| Sinirde tansiyon düşmesi, telefon sesinde gerilme | Klasik koşullanma | Edimsel sanmak: sonuç yok, sadece eşleşme var |
| Ödül gelince davranışın artması | Pekiştirme (edimsel) | Klasik koşullanma ile karıştırma |
| Birini izleyip aynı davranışı yapma | Gözlemsel öğrenme (Bandura) | Sadece taklit sanmak; dikkat-hatırlama-uyarlama gerekir |
| Yüzlerce kelimenin yerine 7±2 hatırlama | Kısa süreli bellek | Kapasitesini sınırsız sanmak |
| İlk izlenim, şekil tamamlama, çizgi izleme | Algısal örgütlenme ilkeleri | Algıyı duyumla eşitlemek |
Uygulama alanlarında bu üç başlık iç içedir: sürücünün yoldaki tehlikeyi seçici dikkatle fark etmesi algı, tehlikeyi görünce frene refleksle basması koşullanmış tepki, kaza anını daha sonra zihninde yeniden kurması bellek sürecidir. Sınavda bu örüntüyle eşleşen seçenek genellikle doğrudur.
Önce kuramcı adlarını iki satıra yazın: Pavlov-klasik, Skinner-edimsel, Watson-yanıt koparma, Thorndike-deneme yanılma, Bandura-gözlemsel, Ebbinghaus-unutma eğrisi, Miller-7±2, Atkinson-Shiffrin-üçlü sistem. Çoğu soru tek başına bu eşleştirmeyle çözülür. Ardından soruda geçen süre ve ortam ipuçlarını okuyun: saniyeler, ödüller ve tekrar kelimeleri genellikle doğru kavramı ele verir. Son olarak şıkları eleme turuna sokun; iki şık aynı kavramı farklı kelimelerle anlatıyorsa ikisi de yanlıştır ve dışarıda bırakılır.
Algı özellikleri, öğrenme türleri ve bellek süreçleri Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Hasta, hastane koridorundaki amonyak kokusunu alınca midbulantısı başlamaktadır. Bu durum hangi öğrenme türüne örnektir?
Sonuç/cevap: Klasik koşullanma; koşullu tepki kokuyu alınca başlayan bulantıdır.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir öğrenci sınav sırasında sorudaki kelimeleri bir kez okuduğunda birkaç saniye aklında tutuyor, sonra şıklara bakınca doğru seçeneği tanıyor; ancak açık uçlu yazılıda aynı bilgiyi üretemiyor. Durumu kavramlarla açıklayınız.
Sonuç/cevap: Yeniden tanıma başarılı, serbest bırakma yetersizdir; kalıcı öğrenme için anlamsal derin işleme ve aralıklı tekrar gerekir.
Örnek 1: Klasik Koşullanmayı Tanıma konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Algısal örgütlenme ilkeleri biçimimbilim | Algısal örgütlenme ilkeleri biçimimbilim (Gestalt) ile ilişkilidir: bütünlük, yakınlık, benzerlik, süreklilik, kapalılık. |
| Derinlik algısında yakınlık ve görüş açı | Derinlik algısında yakınlık ve görüş açısı ipuçları tek gözle, stereopsis ve uyumsuzluk iki gözle algılanır. |
| Pavlov'un klasik koşullanmasında öğrenme | Pavlov'un klasik koşullanmasında öğrenme yanıttan önce gelir; Skinner'da ise davranışın sonucu öğrenmeyi belirler. |
| Bandura'nın gözlemsel öğrenmesi için mod | Bandura'nın gözlemsel öğrenmesi için modeli dikkatle izleme, hatırlama ve davranışın üretilmesi gerekir. |
| Kısa süreli belleğin kapasitesi sınırlıd | Kısa süreli belleğin kapasitesi sınırlıdır; tekrar olmadan bilgi bir-iki dakikada kaybolur. |
| Uzun süreli bellekte anlamsal derin işle | Uzun süreli bellekte anlamsal derin işleme kalıcı öğrenmeyi sağlar; ezber tekrarı yeterli değildir. |
| Unutma çoğu zaman bilginin silinmesi değ | Unutma çoğu zaman bilginin silinmesi değil, ipucu olmadan erişilememe (erişilememe kuramı) olarak açıklanır. |
| Motivasyon, dikkat ve kaygı düzeyi hem a | Motivasyon, dikkat ve kaygı düzeyi hem algıyı hem bellek kodlamasını doğrudan etkiler. |
Duyumu algı ile eşitlemek: Uyarının alınması duyum, yorumlanması algıdır; soruda yorum ipucu varsa duyum şıkkı yanlıştır.
Klasik ve edimsel koşullanmayı karıştırmak: Klasikte uyaran eşleşir ve tepki otomatiktir; edimselde davranışın sonucu gelecekteki davranışı belirler.
Kısa süreli belleğin kapasitesini sınırsız sanmak: Miller'in 7±2 sınırı aşıldığında tekrar yoksa bilgi hızla kaybolur.
Gözlemsel öğrenmeyi sadece taklit sanmak: Bandura'nın modelinde dikkat, hatırlama ve üretme basamakları da zorunludur.
Unutmayı bilginin silinmesi olarak yorumlamak: Çoğu unutma, ipucu olmadan erişilememe yani erişilememe kuramıyla açıklanır.
Korelasyonel bellek bilgisi gibi davranmak: Ödül verilen davranış her koşulda artmaz; ilgi, gereksinim ve pekiştirme takvimi de belirleyicidir.
Algı, duyusal verinin dikkatle seçilip Gestalt ilkeleriyle anlamlı bütünlere dönüştürülmesidir. Öğrenme Pavlov ile klasik, Skinner ile edimsel, Bandura ile gözelsel, Dewey ve Tolman ile bilişsel olarak açıklanır. Bellek duyusal kayıt, kısa süreli (7±2) ve uzun süreli olmak üzere üç aşamada çalışır; unutma çoğunlukla erişilememe, engelleme ve pekiştirme eksikliğiyle açıklanır. Süre, sonuç ve kim öğrendi ipuçları doğru kavramı hızla belirler.
Soru: Yönerge: Pavlov'un klasik koşullanması ile Skinner'ın edimsel koşullanmasını; uyaran, öğrenme biçimi ve pekiştirme başlıklarında karşılaştıran bir tablo hazırla ve her birine doğru birer örnek ver. Sonunda öğrenmenin hangi türde ne zaman gerçekleştiğini bir cümleyle özetle.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: klasik koşullanmada nötr uyaranın koşullsuz uyarandan sonra tekrarlanarak koşullu tepki oluştuğunun yazılması 4 puan; edimsel koşullanmada davranışın sonucuna göre sıklığının değiştiğinin belirtilmesi 4 puan; her iki tür için doğru ve ayrı birer örnek verilmesi 3 puan; öğrenmenin klasikte tepkiden önce, edimselde davranıştan sonra oluşduğunun özetlenmesi 3 puan; tablo düzeni 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Klasik koşullanmada zil sesi yemekle eşleştirilince salya akıtmayı öğretir; edimsel koşullanmada ise davranışın sonucu ne olursa o sıklık değişir.
Algı, duyular yoluyla gelen uyarıların seçilip anlamlı bir bütün olarak yorumlanmasıdır. Duyum, yalnızca gözün ışığı, kulağın sesi almasıdır; algı ise bu ham verinin ne anlama geldiğine karar verilmesidir. Aynı ses biri için tehdit, diğeri için müzik olabilir. Algının ilk basamağı dikkattir: sürekli uyarana yönelme…
Algı, duyular yoluyla gelen uyarıların seçilip anlamlı bir bütün olarak yorumlanmasıdır. Duyum, yalnızca gözün ışığı, kulağın sesi almasıdır; algı ise bu ham verinin ne anlama geldiğine karar verilmesidir. Aynı ses biri için tehdit, diğeri için müzik olabilir. Algının ilk basamağı dikkattir: sürekli uyarana yönelme…
Algısal örgütlenme ilkeleri biçimimbilim (Gestalt) ile ilişkilidir: bütünlük, yakınlık, benzerlik, süreklilik, kapalılık.
Duyumu algı ile eşitlemek: Uyarının alınması duyum, yorumlanması algıdır; soruda yorum ipucu varsa duyum şıkkı yanlıştır. Klasik ve edimsel koşullanmayı karıştırmak: Klasikte uyaran eşleşir ve tepki otomatiktir; edimselde davranışın sonucu gelecekteki davranışı belirler.
Klasik koşullanma: nötr uyaran + koşullsuz uyaran tekrarı → koşullu tepki. · Edimsel koşullanma: davranış → sonuç (pekiştirme) → davranışın sıklığı artar. · Kısa süreli bellek kapasitesi ortalama 7±2 birimdir (Miller). · Bellek süreci = kodlama + saklama + geri getirme (hatırlama ya da tanıma).
Beynin, yarım kalmış bir çemberi tam olarak algılaması hangi algı ilkesiyle açıklanır?
Doğru cevap: A) Bütünlük (kapalılık) ilkesi
Biçimbilime göre eksik kalan şekil tamamlanır; bu, bütünlük ve kapalılık ilkesinin gösterisidir.
Kısa süreli belleğin ortalama kapasitesi kaç birimdir?
Doğru cevap: D) 7±2.
7±2. - Miller'in çalışmalarına göre kısa süreli bellek ortalama 7±2 birim tutar; sınırsız kapasite uzun süreli belleğe aittir.
Duyusal kayıt, kısa süreli bellek ve uzun süreli belleği sırasıyla tanımlayan model hangisidir?
Doğru cevap: D) Atkinson-Shiffrin modeli
Atkinson-Shiffrin modeli kavramı Algı, Öğrenme ve Bellek konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Psikoloji için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Algı, Öğrenme ve Bellek konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç