Varlık Felsefesi: Teller ve Anlam

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Varlık felsefesi, varlığın ne olduğunu, nelerden oluştuğunu ve nedenlerini araştıran felsefe koludur. Bu konuda dört temel problem birlikte ele alınır. Birincisi töz problemi: değişen, hareket eden ve görünen şeylerin arkasında onları taşıyan değişmez bir ilke var mıdır? İkincisi değişme problemi: sürekli değişen bir dünyada bir şeyin kendisiyle aynı sayılıp sayılmayacağı. Üçüncüsü özdeşlik problemi: bir nesnenin zaman içinde ve değişim karşısında kimliğini nasıl koruduğu. Dördüncüsü öznelerarası problem: birden çok öznenin dünya tasarımlarını ortak bir anlam dünyasında buluşturup buluşturamadığı. Bu dört problem, özneyi nesneden ayıran teller dediğimiz kavramsal bağların üzerinde yükselir; konunun son bölümünde anlam problemi de bu tellerden ele alınır.

Ön Bilgi: Töz Kavramı Nereden Gelir?

Töz sözcüğü Yunanca ousia karşılığıdır ve altında duran, kendiliğinden var olan anlamına gelir. Felsefe tarihinde töz, varlığın en temel ilkesini adlandırmak için kullanılmıştır. Platon, değişen duyulur dünyanın arkasında değişmez biçimlerin (eidelerin) bulunduğunu ileri sürdüğünde töz fikri ilk kez güçlü bir biçimde ortaya çıkmıştır. Aristoteles ise tözü varlığın en başta gelen kategorisi saydı; ona göre töz hem yüklem olabilen hem de yalnızca kendisine yüklenebilen şeydir. Bu yüzden Aristoteles'te birincil töz bu at, bu insan gibi tekil bireyleri, ikincil töz ise at, insan gibi türleri gösterir. Aristoteles'in oluşum anlayışında her nesne bir madde ve bir biçimin birleşmesidir; hiçbir şey ne tamamen biçimsiz ne de tamamen biçimsizdir.

Yeni çağda töz fikri Descartes'ta belirleyici hâle gelir. Descartes tözü, kendi başına var olabilen ve anlaşılması için başka bir şeye başvurmayan şey olarak tanımlar; düşünen tözü ve yayılgan tözü birbirinden ayırır. Leibniz tözü bölünemeyen, kendi içinde kapalı ve yalnızca kendi kavramına göre var olan monadlarda arar. Spinoza tözü, kendisi ve kendi kavramıyla kavranan tek varlık olarak düşünür. Demokritos ise tözü maddesel sayar ve varlığı bölünemeyen atomlardan oluşturur. Bu gelenekte töz, varlığın değişmez çekirdeğini anlatan bir kavramdır.

Töz Problemi ve Tözün Eleştirisi

Töz problemi, varlığı açıklarken tek bir ilkeye bağlanma isteğinden doğar. Monizm tek bir töz kabul eder; düalizm iki ilkeyi, çokçuluk ise birden çok bağımsız ilkeyi esas alır. Hume, değişmez bir tözün gözlemde bulunmadığını, töz kavramının algıları bir araya getiren bir zihin alışkanlığı olduğunu savunur. Kant, tözü anlama kavramlarından biri sayar; buna karşılık kendi başına nesneler (numenler) bilgimize hiç açılmaz. Hegel'de varlık ile düşünce arasındaki ayrım, tinin kendini açıklama sürecinde aşılır; tin, bireysel bilinçlerin öznelerarası bütünlüğü olarak gerçekleşir. Marx materyalist bir tutumla var olanı düşünceden bağımsız sayar ve bilincin toplumsal hayatın ürünü olduğunu ileri sürer. Nietzsche ise kavramların arkasında değişmez bir öz arayan özcülüğe karşı çıkar; kavramları insanın kullandığı ve işlevi tarihsel olarak değişen araçlar olarak görür.

Töz kavramını en sert biçimde eleştiren düşünür Heidegger'dir. Onun Töz ve Zaman adlı yapıtının iki temel iddiası vardır. Birincisi, düşüncenin uzun süre var olanları araştırırken varlığın kendisini unutmuş olmasıdır. İkincisi, dünyayı yalnızca hazır bulunan nesnelerden oluşan bir toplum gibi gören anlayışın yetersizliğidir; çünkü nesneler çoğunlukla eylem içinde, el-altında kullanılarak karşımıza çıkar. Heidegger'in bu eleştirisi, sonraki varoluşçu felsefeyi ve öznelerarası tartışmayı doğrudan etkilemiştir.

Değişme Problemi: Akış ve Süreklilik

Değişme problemi, varlığın değişimi ile özdeşliği arasındaki bağı sorgular. Herakleitos varlığı sürekli bir akış olarak görür; ona göre aynı nehre ikinci kez girilemez, çünkü nehir başka bir nehir olmuştur. Bu görüş, değişimi varlığın özü sayar ve sabit bir tözü ikinci plana iter. Stoa akış görüşünü korurken özdeşliği kurtarmak için her tözün kendi kendini koruduğunu ileri sürer. Buna karşılık Leibniz birbirinden ayırt edilemeyenler aynıdır ilkesini savunur: nitelikleri birebir aynı olan iki şey ayrı olamaz. Bu ilke değişen nesnelerin özdeşliğini temellendirmek için kullanılır; Leibniz'e göre değişim, tözün durumlarının ardışık değişmesidir, tözün kendisinin değişmesi değil.

Değişmeyle ilgili en bilinen akıl yürütme tuzağı, Aristoteles'e atfedilen Akhileos ve kaplumbağa sorunudur. Kaplumbağa yarışa daha kısa adımlarla başladığı için Akhileos'un ona asla yetişemeyeceğini gösteren bu çürütmeye Batheos adı verilir. Çürütme şu mantıkla işler: Akhileos her adımda bir adım önde olduğu için yeterli sayıda adım sonunda kaplumbağaya yetişir; buna karşılık Akhileos her adımda önde olduğu için asla geçilemez. Buradaki sonuç tuhaf olduğu için, küçük öncüllerin birlikte kabul edilmesi durumunda büyük sonucun çürütülmesi yalnızca bu varsayımla mümkündür. Bu yüzden soru, hangi adımın öncül sayılmaması gerektiğini sormaktır.

Neden kavramı da değişme problemiyle iç içedir. Her olayın bir nedeni olmalıdır ve bir olayın nedeni, geçmişteki bir başka olayla açıklanabilmelidir. Açıklamanın tutarlı olması, olaylar arasında nedensel bir zincir kurulmasına dayanır. Ancak özdeşlik kabul edildiğinde nedensellik zinciri kurulabilir; çünkü aynı nesnenin farklı durumları arasında ilişki kurulur.

Özdeşlik Problemi: Şeysel ve Kişisel Özdeşlik

Özdeşlik problemi, bu şey hangisidir ile bu kişi kimdir sorularını birbirinden ayırır. Şeysel özdeşlik, bir nesnenin yapısal ve nedensel özelliklerinin korunup korunmadığıyla ilgilidir; kişisel özdeşlik ise bir insanın hangi zamandan beri kendisi olduğu sorusuna yanıt arar. Locke kişisel kimliği bilinç sürekliliğine, yani hatırlamaya bağlar. Bu görüşün en güçlü itirazı, aynı hatırlara sahip iki kişinin özdeş sayılması sonucunu doğurmasıdır. Hume ise ruh gibi değişmez bir tözü reddeder; benliği ardışık gelen algı ve düşüncelerin bir araya gelmesiyle açıklar. Descartes düşünen tözü sürekli sayar, çünkü düşünme kendisini sürdüren bir eylemdir.

Bu tartışmanın en ünlü senaryosu Theseus'un gemisi problemidir. Bir gemide bütün tahta ve pervazlar tek tek değiştirilirse iki soru ortaya çıkar: gemi ilk hâliyle bugünkü hâli arasında özdeş midir, özdeş değilse özdeşliği ne belirlemiştir? Russell bu sorunu, insanın evi hiçbir zaman tamamlanmaz benzetmesiyle özetler; evin parçaları değiştikçe evin aynı kalıp kalmadığı, özdeşliğin ise süreksiz bir kurgu olduğu söylenir. Parfit ise özdeşliğin kişi açısından belirleyici olmadığını savunur: bireysel kimliğin tam olarak korunması gerekmez, önemli olan nedensel sürekliliğin sürdürülmesidir. Kripke adların gönderimini ise bir betimlemeye değil, kullanım tarihi boyunca oluşan gönderme zincirine bağlar; bu yaklaşım özdeşliğin değişim içinde de korunabileceğini gösterir.

Öznelerarası Problem: Ortak Dünyanın Kuruluşu

Öznelerarası problem, tek başına kalan bir öznenin dünya kurup kuramadığını sorar. Heidegger, insanı yalnızca tekil bir varlık olarak değil başkalarıyla birlikte olan bir varlık olarak düşünür; bu birliktelik, karşılıklı anlaşmayı başlangıçtan varsayar. Mead benliğin oluşmasını ötekinin bakış açısını benimsemekle açıklar: ben, ötekinin gözünden görülebilen bir konuma geçtiğinde ortaya çıkar. Durkheim kurumları bireysel zihinden değil, öznelerarası uzlaşıdan doğan ve bireyi aşan olgular olarak tanımlar; böylece ortak anlam, bireysel bilincin bir ürünü değil, bireyleri aşan bir gerçekliktir. Habermas ise iletişimsel eylem kuramında anlamı, öznelerin birbirini anladığı ve bu anlayışı ortak biçimde doğruladığı durumdan türetir; yaşam dünyası bu doğrulamanın zeminidir.

Öznelerarası problem, Ben-Sen ilişkisini konu alan Martin Buber'in çalışmalarıyla da derinleşmiştir. Buber'da karşılıklı hitap, insanın öznesini ortaya çıkaran ve ilişkiyi özneyi nesneleştirmeden kuran bir tutumdur. Bu ayrım, öznelerarası uyumun yalnızca bilgi paylaşımı değil, ilişkinin kendisiyle ilgili olduğunu gösterir.

Anlam Problemi ve Tellerin İşleyişi

Anlam problemi, işaret ettiğimiz tellerin nasıl kurulduğuyla ilgilidir. Telleri kavramları birbirine bağlayan ve bir kavramı anlamlı kılan ilişkiler bütünü olarak düşünebiliriz: bir kavram ancak çevresindeki bağlarla birlikte anlam kazanır. Frege, düşüncenin kavram olan anlamını, sözcüklerin birbirine gönderdiği anlatımdan ayırır ve bir sözcüğün anlamının tek başına değil cümle içindeki rolüyle belirlendiğini savunur. Russell adların gerçekte betimlemelerin kısaltmaları olduğunu söyler. Wittgenstein önce anlamı dünyanın bir tablosu olarak görür, sonraki dönemde ise bir sözcüğün anlamını onun dil oyunları içindeki kullanımına dayandırır. Quine anlamı yalnızca doğrulanabilirlik ölçütüne bağlayan yaklaşımları eleştirir. Derrida anlamın ertelenme ve tekrarla sürekli kayan bir yapı olduğunu, Lyotard ise tarafların ikisinin de haklı olduğu ama aralarında bir yargı ölçütü bulunmayan uyuşmazlıklar bulunduğunu ileri sürer.

Bu kavramların ortak noktası şudur: anlam, tek bir öznenin zihninde kapalı bir kutuda değildir. Anlamlı bir ifade, belli kurallar içinde tekrarlanabilen bir kullanımın sonucudur ve o kullanımı paylaşan özneler arasında gerçekleşir. Teller bu yüzden hem bilgiyi hem de toplumsal düzeni taşır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Tözü ruhla özdeşleştirmek: Aristoteles'te töz, ruhun karşısındaki en temel kategoridir; ruh da bir töz sayılsa da ikisi aynı şey değildir.
• Değişmeyi yok saymak: Değişmeyi yok sayan bir tutum, tözü değişmez bir cisme indirger; oysa tözün durumları değişebilir.
• Özdeşlik ile benzerliği karıştırmak: Benzerlik dış görünüşe, özdeşlik ise nesnenin kendisinin sürekliliğine aittir.
• Anlamı zihinsel bir özneye indirgemek: Anlam, tek bir öznenin içinde kapalı değildir; kurallı kullanımın paylaşılmasıyla ortaya çıkar.
• Öznelerarası uyumu zihinsel bir uyum sanmak: Uyum, benzer düşüncelerin örtüşmesi değil, ortak kuralların ve ortak bir dünya tasarımının paylaşılmasıdır.

Sınav Odaklı Ek Not

Tanım sorusunda önce sorunun hangi problemi hedeflediğini belirleyin, sonra şıktaki anahtar sözcüğün problem adıyla örtüşüp örtüşmediğine bakın. Karşılaştırma sorularında iki görüşün ayrıldığı noktayı bulun; ikisi de şunu savunur biçimindeki şıklar genellikle yanlıştır. Önerme tipi sorularında bütünüyle, yalnızca, asla gibi mutlak ifadeler taşıyan önermeleri şüpheli sayın. Argüman sorularında küçük öncülü büyük sonuçtan ayırın; çapraz çürütmede sonuç, karşı görüşün kabul edilen öncüllerle bağdaşmadığını göstermek için elde edilir. Sıralama sorularında önce başlangıç noktasını, ardından her adımın hangi kavramı eklediğini not edin.

Özet ve Kendini Dene

Bu konuda dört problem birlikte düşünülür. Töz, varlığın dayandığı ilkedir; değişme, bu ilkenin durumları arasındaki geçişi anlatır; özdeşlik, değişen şeyin kimliğini koruyup korumadığını sorar; öznelerarası problem ise bu üçünün özneler arasında kurduğu bağı, yani anlamı inceler. Kavramlar arasındaki telleri gördüğünüzde metinlerin çoğunu tek bir soruya bağlayabilirsiniz: varlığı kavramak için bu dört sorudan hangisi çözülmeli? Kendinizi denerken her problem için bir filozof adı, bir kavram ve bir itiraz yazmayı deneyin.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir karşılaştırma sorusunda şıklar şunlardır: bu elma, elma türü, kırmızılık, elmanın olgunlaşması. Aristotelesçi bir çözümde hangisi birincil töz, hangisi ikincil töz sayılır?

1. Adım 1: Tözün yalnızca kendisine yüklenip başka hiçbir şeye yüklenemeyen şey olduğu kuralını hatırla.
2. Adım 2: Yalnızca kendisine yüklenebilen tekil nesneyi (bu elma) işaretle.
3. Adım 3: Adı da başka bir şeye yüklenebilen türü (elma türü) ikincil töz olarak ayır.
4. Adım 4: Kırmızılığı nitelik, olgunlaşmayı ise olay say; ikisi de töz değildir.

Sonuç/cevap: Birincil töz bu elmadır; ikincil töz elma türüdür.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Birincil ve İkincil Tözü Ayırt Etme konusunun adımları:

1. Adım 1: Tözün yalnızca kendisine yüklenip başka hiçbir şeye yüklenemeyen şey olduğu kuralını hatırla.
2. Adım 2: Yalnızca kendisine yüklenebilen tekil nesneyi (bu elma) işaretle.
3. Adım 3: Adı da başka bir şeye yüklenebilen türü (elma türü) ikincil töz olarak ayır.
4. Adım 4: Kırmızılığı nitelik, olgunlaşmayı ise olay say; ikisi de töz değildir.