Felsefeye Giriş ve Felsefenin Alanı

Konu Anlatımı

Felsefeye Giriş: Felsefe Nedir?

Felsefe, insanın varoluşunu, doğa ile ilişkisini, bildiklerini ve değerlerini sorgulayan bir düşünme etkinliğidir. Adı Yunanca philosophia sözcüğünden gelir; bu sözcük bilgi anlamına gelen sophia ile seven anlamına gelen philos sözcüklerinin birleşiminden oluşur. Sözcüğün temel anlamı «bilgiyi ve aklı sevmek»tir. Bu tanım, felsefenin haz olmaktan çok uzun bir arayış, alışkanlık ve çalışma olduğunu gösterir.

Felsefenin konusu bütünüyle kavramlardır: varlık, bilgi, ahlak, güzellik, dil, doğa ve özgürlük. Felsefe bu kavramların ne anlama geldiğini açıklamaya, birbirleriyle nasıl ilişkili olduklarını kurmaya ve insanı bu kavramlar karşısında ilk kez tanımaya çalışır. Felsefe, konusuyla değil; kullandığı düşünme biçimiyle diğer alanlardan ayrılır. Bu yüzden felsefe, kendi konusunu da sorgulayan tek alandır.

Felsefenin Temel Soruları

Felsefenin temel soruları, dönemden döneme değişmese de her okulda yeniden sorulur: Hakikat nedir? yani doğru olan nedir; İyi nedir? yani nasıl yaşamalıyız; Güzel nedir? yani sanat ve estetik değer nedir; Var olan nedir? yani dünya nasıl kuruludur; Ne bilebiliriz? yani bilginin sınırı nedir. Her soru felsefenin farklı bir dalına karşılık gelir ve hiçbiri birbirinin yerine geçmez.

Felsefi sorular kısa bir cevapla kapatılamaz. İyi nedir sorusuna «iyi olan faydalıdır» biçiminde yanıt verildiğinde, faydanın ne olduğu sorusu yeniden doğar. Bu nedenle felsefe, yalnızca cevabı değil sorunun yeniden kurulmasını ve çerçevelenmesini de değerli görür. Bir soruyu iyi sorulmuş hâle getirmek de felsefi bir başarıdır.

Felsefenin Dalları

Felsefe, konularını birçok dala ayırır. Mantık, düşünmenin kurallarını inceler; varlık felsefesi (ontoloji), varlığın ne olduğunu ve nasıl kurulduğunu; bilgi felsefesi (epistemoloji), bilginin kaynağını ve sınırlarını; ahlak felsefesi (etik), iyi ile kötünün ne olduğunu; estetik, güzeli ve sanatı; siyaset felsefesi, adaleti ve iktidarı; din felsefesi, inanç ile aklın ilişkisini; bilim felsefesi ise bilimin temellerini ele alır.

Tabloyu okurken şuna dikkat etmek gerekir: her dalın kendi sorusu ve alanı vardır; bir dalın sorusu başka bir dalın sorusuna indirgenemez. Örneğin bir yapıtın güzel olup olmadığı sorusu estetiğe, aynı yapıtın ne anlama geldiği sorusu ise başka bir alana aittir.

Mantık: Felsefenin Araçları

Mantık, felsefenin hem en eski hem de en teknik dalıdır; konusu düşünmenin kurallarıdır. Doğru ya da yanlış olabilen, yani bir doğruluk değeri alabilen cümleye önerme denir. «Değil» sözcüğüyle olumsuzlaştırılan önerme tümleyen, «ve» ile birleştirilen önerme bileşiktir. Bütün belirli kümelerin belirli bir kümeye dâhil olduğunu bildiren önerme aile (tümleç) önermesidir; «bazı» sözcüğü içeren önerme ise niceldir.

Bir önermenin doğruluk değeri doğru ya da yanlışken, gerçeklik değeri mevcut ya da mevcut değildir. Gerçeklik değeri olmayan bir önerme de doğruluk değerine sahip olabilir. Bu ayrım, önermenin dildeki kullanımıyla varlıktaki karşılığını birbirinden ayırır ve önerme ile cümle arasındaki farkı görünür kılar.

Akıl Akışı ve Çürütme

Felsefede düşünce iki yolla ilerler: akıl akışı (çıkarım) ve gözlem ya da deney. Akıl akışında küçük ve önceden kabul edilmiş öncüllerde hareket edilir, bunlardan daha genel bir önerme olan sonuca çıkarılır. Küçük öncülden büyük sonuca giden biçime tam akıl akışı, büyük öncülden küçük sonuca giden biçime eksik akıl akışı denir.

Öncül, sonucun doğruluğu için esas alınan ifadedir; varsayım ise geçici olarak kabul edilen ve sonradan doğrulanması gereken öncüdür. Öncüllerin doğru olduğu varsayımıyla sonucun da doğru olması geçerliliği sağlar; buna ek olarak öncüllerin gerçekten doğru olması ise sağlamlığı sağlar. Bir argümanı sınamak için karşı argüman kurulmasına çürütme denir; karşı argümanın sonucu ilk argümanın öncülünün tümleyeni olarak kurulursa çapraz çürütme ortaya çıkar. Öncülde geçen ifadenin tümleyeninin sonuçta yer aldığı akıl akışına ise çapraz akıl akışı denir.

Felsefenin Tarihsel Yolculuğu

Felsefe Antik Yunan'da doğmuş ve gelişmiştir. Sofistler, doğrunun insana bağlı olabileceğini ileri sürerek tartışmayı başlattı. Sokrates, karşısındakini sorularla kendi varsayımlarını sorgulayan yöntemi kullandı. Platon, değişen duyu dünyasının arkasında değişmez İdealar dünyası bulunduğunu savundu. Aristoteles ise form, madde ve sebep ilkelerine dayanan düşüncesiyle felsefeyi mantıkla birlikte sistemli hâle getirdi.

İslam felsefesinde Farabi ve İbn-i Sina, Yunan felsefesini kendi dillerine aktardı ve kendi çağlarının sorunlarına göre yeniden kurdu. Ortaçağ sonunda Avrupa'da Descartes kuşku yöntemiyle felsefeyi kesin bir temele oturtmayı, Locke, Berkeley ve Hume ise bilginin kaynağını deneyde aramayı savundu. Kant, saf aklın sınırlarını çizerken sentetik a priori yargıların mümkün olduğunu savundu. Hegel çelişkiyi, Marx üretim biçimini ve toplumsal ilişkileri düşüncenin temeline aldı; Schopenhauer iradeyi, Nietzsche ise değerlerin baştan değerlendirilmesi fikrini öne çıkardı.

Yirminci yüzyılda iki güçlü akım belirdi: mantığa ve dile ağırlık veren analitik felsefe ile Frege, Russell ve Wittgenstein çizgisi; düşüncenin kaynağını yaşantıda arayan fenomenoloji ile Husserl, Heidegger ve Sartre çizgisi. Bugün Habermas iletişimsel eylemi, Foucault iktidarı ve söylemi, Derrida metnin kırılganlığını, Lyotard ise büyük anlatıların bittiğini savunur.

Felsefe ile Bilim Arasındaki Fark

Felsefe ile bilim aynı soruların bir bölümüne bakar; ancak yöntemleri farklıdır. Bilim olayları gözlem ve deneyle ölçer, sayısal sonuçlar üretir ve bu sonuçların başka gözlemlerle sınanmasını ister. Felsefe ise ölçülemez bir yol izler; kavramları açıklar, argüman kurar ve argümanın tutarlılığını sınar. Felsefenin ölçütü tutarlılık ve savunulabilirliktir; bilimin ölçütü ise veriyle uyumdur.

• Felsefe kavramla, bilim olguyu inceler.
• Felsefe bir sonuca varmaktan çok sorunun çerçevesini kurar; bilim sonuca varmayı hedefler.
• Felsefe, insanın anlam sorusuyla ilgili olduğu için değerler üzerine de konuşur; bilim değer yargısı vermez, yalnızca olgu ve ilişki kurar.

Felsefi Tutumlar ve Yaklaşımlar

Felsefede soruna yaklaşım biçimi de adlandırılır. Dogmatizm, kendi ilkesini tartışmaya açmadan kesin kabul eder. Görecilik, hakikatin kişiden kişiye ve toplumdan topluma değiştiğini ileri sürer. Nihilizm, anlam ve değerlerin hiçbir temele dayanmadığını savunur. Pragmatizm ise bir fikrin yalnızca işe yarayıp yaramadığıyla değerlendirilebileceğini öne sürer. Bu adlandırmalar, felsefi düşüncenin tek bir görüşten ibaret olmadığını, çeşitli tutumlar bulunduğunu gösterir.

Felsefe, kendi geçmişini de sorgulayan bir alandır. Bir görüşün savunulabilmesi, o görüşün dayandığı öncelerin de sorgulanmasıyla mümkündür; hiçbir önce değişmez gerçek sayılmaz. Bu tutum, felsefenin yalnızca hazır cevaplar vermekle kalmayıp düşünmeyi öğretme işlevini ortaya koyar.

Sık Yapılan Hatalar ve Sınav Odaklı Notlar

• Felsefeyi yalnızca fikir üretmekle uğraşan bir alan saymak: felsefe, savunulan her iddianın gerekçesini ve tutarlılığını sınamayı öğretir.
• Felsefe ile dinin yerini karıştırmak: felsefe bir inancı doğrulamak ya da yıkmakla görevli değildir; din felsefesi, inancın felsefi olarak tartışılmasıdır.
• Mantıkta çıkarımı sonucu doğrulamakla karıştırmak: akıl akışının geçerliliği sonucun doğruluğuyla değil, öncüllerden sonuca geçişin biçimiyle ilgilidir.
• Dal adlarını karıştırmak: varlık soruları ontolojiye, bilgi soruları epistemolojiye, iyi yaşam soruları etiğe aittir.
• Bir düşünürün bütün konularda aynı görüşü taşıdığını düşünmek: bir filozofun farklı konulardaki görüşleri birbirinden farklı olabilir.
• Soru tipini okumadan şıkları elemek: önce sorunun mantık, tarih, dal, tanım ya da karşılaştırma sorusu olduğunu belirle, sonra seçenekleri değerlendir.

Özet ve Kendini Dene

Bu konuda şunları hatırlamalısın: Felsefe, kavramları sorgulayan düşünme etkinliğidir; temel soruları doğru, iyi, güzel, var olan ve bilinebilen üzerinedir; dalları mantık, ontoloji, epistemoloji, etik, estetik ile din ve bilim felsefesidir; mantıkta önermenin doğruluk değeri ile gerçeklik değeri ayrılır, akıl akışı öncelden sonuca çıkar. Kendini dene: farklı bir felsefi görüşü okurken sorduğun ilk soru şudur: bu görüş hangi sorunu çözmek için kurulmuştur?

Ne Öğreneceğiz

Felsefenin konusu, tarihi, temel soruları, temel kavramlar ve sınav soru tipleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Felsefenin konusunu ve temel sorularını açıklar.
• Felsefenin dallarını karşılaştırır.
• Felsefenin tarihsel gelişimindeki dönemleri ve düşünürleri eşleştirir.
• Önerme, akıl akışı ve çürütme kavramlarını karşılaştırır.
• Felsefe ile bilim arasındaki yöntem farkını yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Felsefenin adı Yunanca philosophia'dan gelir; anlamı bilgiye ve akla duyulan sevgidir.
• Felsefenin temel soruları doğru, iyi, güzel, var olan ve bilinebilen üzerinedir.
• Felsefe, konusuyla değil düşünme biçimiyle diğer alanlardan ayrılır.
• Mantık, felsefenin düşünme kurallarını inceleyen dalıdır.
• Bir akıl akışının geçerliliği biçimseldir; sağlamlığı ise öncüllerin de doğru olmasını gerektirir.
• Çürütme, bir argümanı karşı argümanla sınamaktır.
• Antik Yunan'da doğan felsefe, İslam felsefesi ve modern dönem çizgisiyle sürmüştür.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Güzel olan nedir sorusu hangi felsefe dalının temel sorusudur?

1. Adım 1: Sorunun estetik değerle ilgili olduğunu fark et.
2. Adım 2: Güzeli inceleyen dalın adını hatırla.
3. Adım 3: Varlık sorularına ait olan ontoloji ile karıştırma.

Sonuç/cevap: Estetiktir; estetik, güzel olanın ne olduğu sorusunu inceler.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Felsefe dalını soruya göre belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Sorunun estetik değerle ilgili olduğunu fark et.
2. Adım 2: Güzeli inceleyen dalın adını hatırla.
3. Adım 3: Varlık sorularına ait olan ontoloji ile karıştırma.

Karşılaştırma Tablosu