ayt. SınıfFelsefe
Bilim Felsefesi — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Bilimsel bilginin statüsünü ve meşrulaştırma ölçütlerini açıklar.
- Betimleme ile açıklamayı karşılaştırır.
- Açıklamanın temel tiplerini sınıflandırır.
- Bilimin yanıtlamayı üstlenmediği soruları belirler.
- Kuramsal açıklamaların sınanma koşullarını yorumlar.
Önemli noktalar
- Betimleme olayın görünüşünü, açıklama ise nedenini söyler.
- Açıklamanın iki bölümü vardır: açıklanan önerme ve onu destekleyen kuram.
- Bilimsel bilginin ölçütü doğrulama değil, yanlışlanabilirliktir.
- Hiçbir sınama tek bir varsayımı tek başına sınamaz; sınanan şey bütündür.
- Gözlem, kuramdan bağımsız değildir; neyin görüleceğine kuram karar verir.
- Kanonik, koşulcu, mekanizma temelli, işlevsel ve istatistiksel açıklama birbirinden ayrılır.
- Değer yüklü sorular yöntemin ölçüsüne girmez; olgudan değere geçilemez.
- Bilimsel güvenilirlik, bilim topluluğunun kurumsal ölçütleriyle korunur.
Formüller ve kurallar
- Açıklama = explanans (kuram) + explanandum (açıklanan önerme)
- Hempel: olgu önermesi, yasalardan mantıksal olarak türetilir
- Koşulcu açıklama = olayla birlikte bulunan koşul
- İstatistiksel açıklama = olasılıksal başarı, kesin zorunluluk değil
- Popper ölçütü = en zayıf olasılıkta bile yanlışlanabilirlik
- Duhem ve Quine: sınanan bütün = kuram + yardımcı varsayımlar
- Hume ispatı: olgudan değere geçersiz çıkarım
- Weber: bilime ne olmalı sorusu değil, ne olduğu sorusu sorulur
Sık yapılan hatalar
- Açıklamayı betimleme sanmak: Olayın anlatılması açıklama değildir; açıklama nedeni gösterir.
- Açıklanan önermeyi kuram sanmak: Biri gözlenen sonuç, öteki onu destekleyen genel öneridir.
- Yanlışlanabilirliği doğrulanabilirlik saymak: Kesin doğrulama mümkün değildir; ölçüt, yanlışlanabilirliktir.
- Bir olayın açıklanmamasını tek bir varsayımın hatalı saymak: Sınama, kuram ve yardımcı varsayımların bütününü ilgilendirir.
- Yöntemin dışındaki soruyu bilime sormak: Değer ve anlam soruları ölçülebilir bir yönteme girmez.
- İşlevsel açıklamayı nedensel açıklama sanmak: Biri varlık nedenini, öteki oluş biçimini açıklar.
Hızlı tekrar ipuçları
- Açıklama sorularında önce tipi belirle: türetme, koşul, mekanizma, işlev ya da olasılık.
- Açıklanan önerme ile kuramı ayrı yaz; bulguyu açıklamayı, açıklamayı bulguyu.
- Aşağıdakilerden hangisi tipi sorularda şıktaki fiili incele: açıklar mı, görünür mü?
- Değer yargısı içeren şıkları işaretle, ama kararı yalnızca şık metnine bakma.
- Popper, Kuhn, Lakatos ve Feyerabend'in ölçütlerini tek bir tabloda karşılaştır.
- Bir cümlenin betimleme mi açıklama mı olduğunu anlamak için fiil çekimine bak.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Bilim Felsefesi konusunun çözümlü sorularını çöz.