Konu Anlatımı
Ne Öğreneceğiz?
Bu konuda dil felsefesi alanını ve anlam kuramlarını birlikte inceleyeceğiz. Felsefe, bir sözcüğün anlamını tek başına bir nesnenin adı gibi sormaz; anlamın dilin içinde nasıl kurulduğunu, hangi sorulara yanıt verdiğini araştırır. Dil felsefesinin üç temel sorusu vardır: dil gerçekliği nasıl temsil eder, bir ifadenin anlamı neye dayanır, dil bilgi ile eylem arasında nasıl bir yer tutar. Anlam kuramları, bu soruların her birine farklı bir yanıt arayan yaklaşımlardır.
Ön Bilgi: Sözden Yargıya
Anlam kuramlarını çalışmak için önce iki ayrımı kollamak gerekir. Birincisi, içerik ile bildirim ayrımıdır. Frege'ye göre bir cümlenin düşünce yanı içeriği, onun bir doğru ya da yalan olmasını sağlayan yanı ise bildirimidir. İkincisi, bir ifadenin bir şeyi betimlemesi ile bir şey yapması arasındaki farktır; dili yalnızca betimleyen değil, aynı zamanda emir, vaat, soru ve rica biçiminde eylemde bulunan bir aracı olarak görmek gerekir.
Basit Örnek: Aynı Cümle, Farklı Anlam Katmanları
«Bugün hava güzel» cümlesini ele alalım. Cümle, bütün konuşmacıların paylaştığı bir düşünce içeriğine sahiptir ve hava durumu gözlenebilir olduğu için doğruluğu sınanabilir. Buna karşılık «Bugün hava soğuk» cümlesi de aynı güne gönderir ama farklı bir önerme kurar; birinin doğru, diğerinin yanlış olması bir çelişki değildir. Demek ki aynı nesneye gönderen iki cümle birbirinden tamamen ayrı içeriklere sahip olabilir.
Aynı ayrımı edim düzeyinde de görmek mümkündür. Bir kişi «Kapıyı kapat» dediğinde yalnızca bir bilgi vermez, aynı zamanda dinleyene bir eylem yükler. Bu yüzden aynı cümlenin farklı durumlarda farklı edimler yapması, Austin'in felaket olayı dediği şeydir: doğru anlamı, ifadenin içinde değil, kullanıldığı durumda bulmak gerekir. Anlamın kuralı burada işin içindedir, cümle kendiliğinden değil, bağlamıyla birlikte okunmalıdır.
İleri Örnek: Anlam Kuramlarını Birbirinden Ayırmak
Referans kuramı anlamı, sözcükle nesne arasındaki doğrudan gönderime bağlar. Kullanım kuramı anlamı, sözcüğün dil pratiği içindeki kullanımına bağlar. Davranışçı kuram anlamı, sözcüğün kuşanıldığı sözel ve sözel olmayan durumlara bağlar. Kavram kuramı anlamı, sözcüğün zihinde uyandırdığı düşünceye bağlar. Doğruluk koşulu yaklaşımı ise anlamı, önermenin doğruluğunun belirlenebileceği koşullarla tanımlar.
Frege'nin en özgün katkısı, anlamı ikiye ayırmasıdır. Ona göre içerik herkesin ortak malıdır, bildirim ise nesneldir ve doğrulanabilir. Bu ayrım sayesinde üç köşeli bir üçgende iki kenarın eşit olduğunu söyleyen bir önerme, içerik açısından kesin olmasına rağmen bildirim açısından yanlış olabilir. Bağlam ilkesi de buna bağlıdır: bir cümlenin anlamı, içinde geçen sözcüklerin tek tek anlamlarının toplanmasıyla değil, cümlenin bütünü içinde çıkarılır.
Geç dönem Wittgenstein anlam kuramını kökten değiştirir. Sözcük, üzerinde önceden sabit bir anlam taşıyan bir etiket değil, dil oyununun kuralları içinde öğrenilen bir pratiktir. Kripke ise özel adlar konusunda farklı bir yol izler: adı taşıyan nesne, onu benzersiz biçimde betimleyen bir açıklamayla değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir gönderim zinciriyle belirlenir.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Bir özel adın anlamını açıklamak istediğimizde izlenmesi gereken yol şudur. Adım 1: Adı bir tanımla mı açıklayacağımıza, yoksa bir gönderim zincirine mi bağlayacağımıza karar veririz. Adım 2: Zincirin nerede başladığını, kimin adı ilk kullandığını ve sonraki kullanımlarda nasıl sürdüğünü belirleriz. Adım 3: Adın ölçülemez bir gönderim değerini koruduğunu, yani özel adların da bir anlamı olduğunu kabul ederiz. Bu yol, kesin betimleme kuramının karşılaştığı sorunu çözer: betimleme hiçbir zaman yeterince benzersiz değildir, oysa gönderim zinciri kuşaktan kuşağa aktarılır.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, beş temel anlam kuramını aynı ölçütlerle karşılaştırır. Sınavda bir kuramın adı verildiğinde, onun hangi soruya yanıt verdiğini bu tablodan bulmak en hızlı yoldur.
| Anlam kuramı | Anlamın kaynağı | Temel soru | Öne çıkan düşünür |
|---|
| Referans kuramı | Sözcükle nesne arasındaki gönderim | Hangi nesneye gönderiyor? | Frege, Kripke |
| Kullanım kuramı | Sözcüğün dil pratiği içindeki kullanımı | Hangi kurala göre kullanılıyor? | Geç dönem Wittgenstein |
| Davranışçı kuram | Sözcüğün kuşanıldığı durumlar | Hangi alışkanlıkla bağlanıyor? | Davranışçı gelenek |
| Kavram kuramı | Sözcüğün zihinde uyandırdığı düşünce | Hangi kavramı hatırlatıyor? | Klasik zihin felsefesi |
| Doğruluk koşulu | Doğruluğun belirlenme koşulları | Hangi kanıtta sınanıyor? | Mantıkçı gelenek |
Sık Yapılan Hatalar
Anlam kuramlarıyla ilgili en sık görülen yanılgılar şunlardır.
- Anlamı tek bir kurama bağlamak: Kuramlar birbirini dışlamaz; her biri farklı bir soruya yanıt verir.
- Frege'de içerik ile bildirimi aynı saymak: İçerik düşüncenin ortak yanı, bildirim ise doğrulanabilir yanıdır.
- Bir düşünürün iki dönemini karıştırmak: Wittgenstein'ın ilk yapıtındaki resim kuramı ile geç dönemdeki kullanım kuramı farklı iddialardır.
- Özel adları betimlemeyle çözmeye çalışmak: Kesin betimleme yeterince benzersiz olamaz, bu yüzden gönderim zinciri devreye girer.
- Felaket olayını hata saymak: Austin'de felaket olayı bir yanlış kullanım değil, anlamı belirleyen durumdur.
Sınav Odaklı Ek Not
Kurum sorusu: Bir düşünürün adı verildiğinde önce kuramının adını sorun, sonra o kuramın ayırt edici ilkesini bulun. Karşılaştırma sorusu: İki kuram arasındaki farkı tek bir cümleyle yazmak yerine, ikisinin de anlamı nereden aldığına bakın. Analiz sorusu: Size verilen cümle ya da örnekte önce cümlenin ne yaptığını, sonra hangi kuramın onu açıkladığını belirleyin. Mantık sorusu: Anlamla ilgili önermelerde niceleyicileri ve olumsuzlukları kontrol edin; «hiçbir», «bazı» ve «bütün» ifadelerinin yer değiştirmesi tümleyeni baştan sona değiştirir.
Özet ve Kendini Dene
Dil felsefesi, dilin dünyayı kurma ve sınırlama biçimini inceler; anlam kuramları ise bu kurma işleminin hangi ölçütlere dayandığını tartışır. Frege'nin içerik ve bildirim ayrımı, Wittgenstein'ın kullanım kuramı, Kripke'in gönderim açıklaması, Austin'in edim kuramı, Grice'ın işbirliği ilkesi ve Searle'ın sosyal kuramı, bu alanın ana halkalarını oluşturur.
- Anlamı gönderimden, kullanımdan ve zihinsel düşünceden çıkaran üç kuramı yazarak farklarını belirtiniz.
- Bir ifadenin yalnızca betimlemekle kalmayıp eylemde bulunduğu bir örnek veriniz.
- Bir özel adı açıklarken neden betimlemeden çok gönderim zincirine başvurulduğunu yazınız.
