Rasyonalizm ve Empirizm

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda rasyonalizm ile empirizm akımlarını 17. ve 18. yüzyıl düşüncesi içinde karşılaştıracağız. İki yaklaşım da temel kavramına yaslanır; fark, temelin nerede arandığıdır. Rasyonalizm temeli akılda, empirizm ise deneyimde bulur. Konu boyunca düşünürlerin kullandığı yöntemleri, a priori ile a posteriori bilgi ayrımını, temelcilik ilkesini ve iki okulun birbirine karşı ileri sürdüğü eleştirileri inceleyeceğiz.

Ön Bilgi: 17. Yüzyılın Düşünce Ortamı

Orta çağda felsefe, dinin ve Tanrı'nın varlığını gösteren bir skolastik yöntemle yürütülürdü. Keşifler, coğrafya çalışmaları ve din savaşları, insanın akıl gücünü yeniden gündeme getirdi. 17. yüzyıldan itibaren akıl, dinin yanında ikinci bir otorite olarak kabul edilmeye başlandı. İngiltere'de Francis Bacon gözlemi ve deneyi, kıtada ise Descartes akıl yürütmeyi öne çıkardı. Bu iki eğilim, sonraki yüzyılda iki okulun temelini oluşturdu.

Arka planı bilmek, kavramların neden ortaya çıktığını anlamayı kolaylaştırır. Rasyonalizm ve empirizm birbirine tamamen düşman iki görüş değildir; ikisi de tek bir dayanağa yaslanmak ister. Ancak dayanağın akılda mı deneyimde mi arandığı konusunda ayrılırlar.

Basit Örnek: Kaynağın Farkı

Bir öğrenci, üçgenin iç açıları toplamının 180 derece olduğunu, görsel bir çizim yapmadan söyleyebilir. Bu bilgiyi akıl yürütme yoluyla elde etmiştir. Aynı öğrenci, suyun kaynama noktasının 100 derece olduğunu ise ancak ölçüm yaparak öğrenir. İlk örnek rasyonalist, ikinci örnek empirist alana girer. Görüldüğü gibi ayrım, bilginin konusuna değil, elde ediliş yoluna ilişkindir.

İleri Örnek: Temelcilik ve Dayanak Zinciri

Temelcilik, bütün bilgilerin eninde kendisinden daha temel bir bilgiye ya da doğrudan deneyime dayandığını savunan görüştür. Rasyonalist temelcilikte temel, akıldan çıkan ve deneyden bağımsız olan a priori ilk ilkelerdir. Empirist temelcilikte temel ise duyu ve deneyimle edinilen a posteriori veridir. İki görüşün ortak ölçütü şudur: temel kabul edilen ilkenin kendisi bir başka ilkeye dayanmaz; ona dayanan bilgiler ise türetilmiş bilgidir.

Temelciliğe karşı tutarlılıkçılık görüşü, hiçbir bilginin tek başına temel olmadığını, bilginin ancak öteki bilgilerle uyum içinde anlam kazandığını savunur. Sınavda temel ilke, varsayım ve türetilmiş bilgi ayrımına dikkat etmek, bu iki görüşü birbirinden ayırmanın en pratik yoludur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Şu argüman incelenecektir: Duyular her zaman yanılmaz. Öyleyse duyuların verdiği bütün bilgiler kesindir.

1. Adım 1: Öncülü belirle. Argümanın dayandığı ifade duyuların güvenilirliğidir.
2. Adım 2: Düzeyini belirle. Bu ifade kanıtla desteklenmediği için varsayım düzeyindedir.
3. Adım 3: Okulu tespit et. Bilgiyi duyu ve deneyimden alan yaklaşım empirizmdir.
4. Adım 4: Genelliği sorgula. Duyuların bütün özel durumlarda hatasız olduğu gösterilmemiştir.
5. Adım 5: Karşı örnek getir. Görüntüsü bulanıklaşan, aynı nesneyi farklı sayan örnekler vardır.
6. Adım 6: Sonuçlandır. Argüman biçim olarak geçerli olsa da dayanağı doğrulanmadığı için sağlam değildir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Rasyonalizmle empirizmi karıştırmak: İkisi karşı okullardır; ancak empirist de gözleme, rasyonalist de akla başvurur.
• Descartes'ı empirist saymak: Descartes, metodunu geometriye dayandıran bir rasyonalisttir.
• Berkeley'i materyalist saymak: O, algı ilkesini savunan idealist bir düşünürdür.
• Hume'un tamamen bilgisiz olduğunu sanmak: Hume, bilginin kaynağını ve sınırını sorgular.
• Temel ilkeyi varsayımla aynı saymak: Temel ilke gerekçesiyle kabul edilir, varsayım ise henüz kanıtlanmamıştır.
• Tümevarımla tümden gelmeyi karıştırmak: Tümevarımda sonuç muhtemel, tümden gelmede kesindir.

Sınav Odaklı Ek Not

Tanım sorusu: İfade okulun bilgi kaynağını söylüyorsa rasyonalizm, deneyi söylüyorsa empirizm aranır. Eşleştirme sorusu: Düşünür adı ile kavram eşleştirilir; Descartes, Spinoza ve Leibniz rasyonalist, Bacon, Locke, Berkeley ve Hume empiristtir. Karşılaştırma sorusu: Aynı ölçüt iki okula da sorulur; temel ilkenin niteliği, kesinlik anlayışı ve yöntem en verimli üç ölçüttür. Analiz sorusu: Bir argümanın öncülü, varsayımı ve sonucu ayrı ayrı sorulur. Hata avı sorusu: Argümanın biçimi geçerli olsa bile öncülü doğrulanmamışsa argüman sağlam sayılmaz.