9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Hikâyede Zaman ve Mekân Kullanımı — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Hikâyede zaman unsurunun olay örgüsü üzerindeki belirleyici rolünü açıklar.
Doğrusal anlatım ile geriye dönüş ve ileriye dönüş arasındaki farkı ortaya koyar.
Özet ile genişletilmiş zaman işlemlerini metin parçalarından tespit eder.
Mekânı iç mekân ve dış mekân olarak sınıflandırıp örnek verir.
Kapalı mekân ile açık mekânın hikâyedeki işlev farkını açıklar.
Yakın mekân ile geniş mekânı ölçeğe göre ayırt eder.
Gerçek mekân ile hayalî mekânı farklı örneklerle karşılaştırır.
Zaman ve mekânın karakterin ruh hâliyle ilişkisini metin üzerinden analiz eder.

Zaman, hikâyede olay örgüsünün hangi sırayla kurulacağını ve olayların ne kadar süreceğini belirleyen belirleyici ögedir.
Anlatılan zaman ile anlatım zamanı birbirine eşit olmak zorunda değildir; kısa bir an sayfalarca anlatılabilir, uzun bir hayat birkaç cümlede verilebilir.
Masal ile düş ürünü hikâyelerde zaman belirsizdir ve olaylar her zaman şimdiki zamanda anlatılır.
Mekân, kişilerin sosyal konumunu ve ruhsal durumunu yansıtabildiği için yalnızca bir fon değil, anlam üreten etkin bir ögedir.
Bir yer birden çok ölçüte göre sınıflandırılabilir; evin mutfağı hem iç hem de kapalı bir mekândır.
Kapalı mekânlarda suç, intikam ve saklı ilişkiler; açık mekânlarda ise keşif, yolculuk ve macera yoğunlaşır.
Aynı mekânın farklı dönemlerde yeniden geçmesi, metne zaman katmanları ekleyerek çok katmanlı bir yapı kurar.

Zaman analizi ilk adımı: Olaylar oluş sırasına göre mi ilerliyor, anlatıcı geçmişe ya da geleceğe mi yöneliyor?
Doğrusal anlatım = baştan sona, oluş sırasına uyarak ilerleyen zaman düzeni.
Geriye dönüş (analepsis) = anlatıcının bulunduğu andan geçmişe yönelmesi.
İleriye dönüş (prolepsis) = anlatıcının geleceğe yönelip olayın sonucunu önden vermesi.
Özet (daraltma) = olayların ayrıntısı düşürülerek birkaç cümlede anlatılması.
Genişletilmiş zaman = kısa süreli bir anın ayrıntılı biçimde uzun uzun anlatılması.
Mekân sınıflandırması (konum ölçütü): iç mekân / dış mekân.
Mekân sınıflandırması (kapalılık ölçütü): kapalı mekân / açık mekân.
Mekân sınıflandırması (ölçek ölçütü): yakın mekân / geniş mekân.
Mekân sınıflandırması (kaynak ölçütü): gerçek mekân / hayalî mekân.
Hikâyede zaman ve mekân birlikte değerlendirilir; biri diğerinin belirleyicisidir.

Geriye dönüş ile özeti aynı kavram saymak: Geriye dönüşte anlatıcı geçmişte bir sahneyi yeniden canlandırır ve o sahne yeniden kurulur; özette ise olayların ayrıntısı düşürülerek birkaç cümlede verilir.
İç mekân ile kapalı mekânı eşleştirmek: İç mekân konuma göre, kapalı mekân ise dış dünyayla ilişkinin sınırlı olup olmamasına göre belirlenir. Açık bir tarla hem dış hem de açık mekândır.
Mekânı yalnızca bir fon gibi değerlendirmek: Mekân, kahramanın sosyal konumunu, psikolojik durumunu ve toplum içindeki yerini yansıtabilen etkin bir ögedir; silinmez bir arka plan değildir.
Genişletilmiş zamanı betimlemeyle aynı saymak: Genişletilmiş zaman, kısa süreli bir olayın anlatımda uzatılmasıdır. Betimleme ise bir yeri ya da kişiyi ayrıntılı biçimde tasvir etme tekniğidir.
Masal ve düş ürünü hikâyelerde zamanı belirleyebileceğini düşünmek: Bu türlerde zaman belirsizdir, anlatıcı evvel zamanlarda veya bir gün gibi ifadelerle başlar, olaylar hep şimdiki zamanda anlatılır.
Zamanı yalnızca yıl bilgisiyle sınırlı saymak: Zaman; yönü, hızı, dağılımı ve işlemleriyle birlikte incelenir. Genişletilmiş zaman ve özet, yıl verilmese de zamanla ilgili belirgin bir tercihtir.

Bir zaman sorusunu çözerken önce metnin olaylarını oluş sırasına göre sıralayın; anlatıcının nereye sıçradığını görünce hangi tekniğin kullanıldığı hemen belli olur.
Mekân sorularında ölçütü unutmayın: iç-dış için konuma, kapalı-açık için dış dünyayla ilişkiye, yakın-geniş için ölçeğe, gerçek-hayalî için yerin kaynağına bakılır.
Özet ile genişletilmiş zamanı ters işlemler olarak düşünün: özette zaman hızlandırılır, genişletmede yavaşlatılır veya dondurulur.
Parça yorumunda zaman için fiil çekimlerine, mekân için yer adlarına ve mekâna ilişkin niteleyicilere dikkat edin; bu ipuçları tek başına bile zaman ve mekâna dair ipucu verebilir.
Bir mekânı sınıflandırırken tek ölçütle hüküm vermeyin; aynı yer iç-dış, kapalı-açık, yakın-geniş ve gerçek-hayalî ölçütlerinden birine girmese bile diğerlerinden birine girebilir.