Hikâyede Zaman ve Mekân Kullanımı

Konu Anlatımı

Zaman, Hikâyenin Belkemiğidir

Hikâye; olay, kişi, yer (mekân) ve zaman unsurlarıyla kurulan kısa edebî türdür. Bu dört unsurdan zaman, olay örgüsünün hangi sırayla kurulacağını ve olayların ne kadar süreceğini belirlediği için metnin belkemiği sayılır. Zaman doğru kullanılmayan bir hikâyede okur, olayların ne zaman ve nasıl geliştiğini takip edemez. Bu yüzden zaman anlatımın arka planı değil, olayları düzenleyen etkin bir ögedir.

Hikâyede zaman iki başlıkta incelenir: anlatılan zaman, yani olayların gerçekleştiği süre; anlatım zamanı ise olayların metne döküldüğü süredir. İkisi birbirine eşit olmak zorunda değildir. Bir yarım saatlik olay sayfalarca anlatılabilir; buna karşılık yıllar süren bir hayat birkaç cümlede özetlenebilir. Bu fark, yazarın olaylara verdiği değeri ortaya koyar.

Doğrusal Anlatım ve Zaman Düzenleri

Olayların başlangıçtan sona, oluş sırasına uyularak anlatılmasına doğrusal (çizgisel) anlatım denir. Bu düzende zaman yalnızca ileri gider, okur olayların bu sırayla gerçekleştiğini kolayca izler. Buna karşılık yazar, anlatıcının bulunduğu andan geçmişe yönelmesine izin verebilir. Anlatıcı ileride olacaklara dair ipucu verirse metnin sonu hareketsizleşir; bu yüzden yazar bu tür kullanımları ölçüyle yapar.

• Doğrusal anlatım: Olaylar oluş sırasına göre ilerler, zaman hep ileri gider.
• Geriye dönüş (analepsis): Anlatıcı bulunduğu ana döndükten sonra geçmişte kalan bir anı hatırlatır.
• İleriye dönüş (prolepsis): Anlatıcı geleceğe yönelir ve olayların sonucunu baştan haber verir.

Özet ve Genişletilmiş Zaman

Zamanla ilgili incelenmesi gereken iki temel işlem daha vardır. Özet, olayların ayrıntısı azaltılarak birkaç cümlede anlatılmasıdır; günlerce süren bir yolculuk yazar tarafından tek cümleyle verilebilir. Genişletilmiş zaman ise birkaç saniyelik bir anın ayrıntılı biçimde uzun uzun anlatılmasıdır. İkisi birbirinin tersidir: özette zaman hızlandırılmış, genişletmede yavaşlatılmış ya da dondurulmuştur. Bir hikâyede bu iki işlem birlikte kullanıldığında anlatım hem hızlı hem yavaş bir ritim kazanır.

Masal ile düş ürünü hikâyelerde zaman büyük ölçüde belirsizdir. Anlatıcı bir varmış bir yokmuş, bir gün, evvel zamanlarda gibi ifadelerle başlar; ne kadar zaman geçtiği ve olayların hangi çağda gerçekleştiği belirtilmez. Bu türlerde olaylar hep şimdiki zamanda anlatılır. Buna karşılık oyun ve macera ağırlıklı hikâyelerde zaman genellikle açıkça verilir.

Mekân: Olayın Geçtiği Yer

Olayın geçtiği yere mekân denir. Mekân, hikâyenin boş bir fonu değildir; kişilerin sosyal konumunu, ruh hâlini ve toplumsal düzen içindeki yerini yansıtabilen güçlü bir ögedir. Aynı olay bir evin daracık mutfağında geçiyorsa kapanış, sıkışma ve çatışma; geniş bir ova ya da kıyıda geçiyorsa özgürlük, yalnızlık ya da tehlike duygusu belirginleşir.

Mekânlar dört ölçüte göre sınıflandırılır. Birincisi konuma göre yapılan sınıflandırmadır: ev, okul, hastane gibi yapıların içi iç mekân; sokak, tarla, deniz kıyısı gibi açık alanlar dış mekândır. İkincisi kapalılık ölçütüdür: dışarıyla bağlantısı sınırlı, dışarı çıkılamayan yerler kapalı; dış dünyayla ilişkisi açık yerler açık mekândır. Üçüncüsü ölçeğe göre yapılan sınıflandırmadır: dar bir oda ya da bir sehpanın üstü yakın mekân; bir ülke, kıta, okyanus ya da evren geniş mekândır. Sonuncusu kaynağa göre yapılan sınıflandırmadır: yaşanmış ve belgelenebilir yerler gerçek mekân, gerçekte karşılığı bulunmayan kurmaca yerler hayalî mekândır. Bir yer birden çok ölçüte girebilir; evin mutfağı hem iç hem de kapalı bir mekândır.

Gerçek Mekân ve Hayalî Mekân

Mekânın kaynağına bakıldığında gerçek mekân ile hayalî (imajiner) mekân ayrımı yapılır. Gerçek mekân, yazarın ya da kahramanın gerçekten var olduğu, haritada bulunabilen yerlerdir; bir mahalle, bir okul, bir hastane gibi. Hayalî mekân ise gerçekte karşılığı bulunmayan, yazarın kurduğu dünyalardır. Rüya, peri masalı, bilim kurgu ve düş ürünü hikâyelerde geçen uzay istasyonları, uzak adalar veya insanüstü yerler hayalî mekân örneğidir. Masal ve düş ürünü hikâyelerin neredeyse tamamında mekân hayalîdir.

Kapalı mekânda olaylar sıkışık, saklı ve çatışmalı bir havada gelişir; açık mekân ise tehlikeyi ve hareketi beraberinde getirir. Bu yüzden korku, suç ve intikam gibi konular kapalı mekânlarda; yolculuk, macera ve kaçış gibi konular açık mekânlarda işlenir. Mekânın bir başka işlevi de zamanı belirlemesidir: kapalı bir mekâna yerleşen hikâyede zaman hızla ilerler, açık mekânda ise saatler, günler boyunca sürebilir.

Zaman ve Mekânın Birlikte Değerlendirilmesi

Zaman ile mekân hikâyede birbirinin yerine geçmez; birlikte kullanılır ve birbirini etkiler. Yazar önce mekânı kurar, sonra bu mekânda geçen süreyi belirler. Bir hastane koridorunda geçen on dakika ile açık bir ovada geçen bir gün, aynı olay örgüsüne bakılsa bile farklı bir etki yaratır. Bu nedenle bir hikâyeyi incelerken zamanı yalnızca kaç yıl önce diye aramak eksik kalır; zamanın hızını, yönünü ve dağılımını da incelemek gerekir.

Başka bir yaklaşım da mekânı zaman üzerinden okumaktır. Bir mekânda geçen olayların yıllara yayılması, o mekânı kahramanın hafızasının merkezine yerleştirir. Aynı mekâna dönüş, zaman katmanlarını üst üste yığarak çok katmanlı bir yapı kurar. Durum hikâyesinde ise zaman genellikle kısa bir ana sıkıştırılmıştır; olay örgüsü zayıf, betimleme güçlüdür.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Bir hikâyede anlatıcı, çocukluğunda geçen bir bahçe anını uzun uzun anlatır; metnin sonunda ise bulunduğu ana döner. Bu metinde kullanılan zaman teknikleri nelerdir?

Çözüm: Adım 1: Anlatıcının bulunduğu ana döndüğü görülür, metnin zamana göre düzeni incelenir. Adım 2: Çocukluk anının hatırlanması, anlatıcının geçmişe yönelmesidir; bu geriye dönüştür. Adım 3: Bahçe anının birkaç saniyelik bir an olmasına rağmen sayfalarca anlatılması, genişletilmiş zaman örneğidir. Adım 4: Anlatıcının yeniden bulunduğu ana dönmesi ise günümüz zamana dönüş yaptığını gösterir.

Sık Yapılan Hatalar

• Geriye dönüş ile özeti aynı saymak: Geriye dönüşte geçmişte bir sahne yeniden kurulur; özette olayların ayrıntısı düşürülür.
• İç mekânı yalnızca kapalı mekân sanmak: İç mekân konuma, kapalı mekân dış dünyayla ilişkiye göre belirlenir.
• Mekânı yalnızca fon saymak: Mekân, kahramanın sosyal konumunu ve ruh hâlini yansıtan etkin bir ögedir.
• Genişletilmiş zamanı betimleme sanmak: Genişletilmiş zaman kısa süreli bir olayın uzatılmasıdır; betimleme bir yeri tasvir etme tekniğidir.
• Masalda zamanı günümüze göre yorumlamak: Bu türlerde zaman belirsizdir, olaylar hep şimdiki zamanda anlatılır.
• Zamanı yalnızca yılla sınırlı saymak: Zaman; yönü, hızı ve uygulanan işlemleriyle birlikte incelenir.

Özet

Hikâyede zaman, olayların hangi sırayla ve ne kadar sürecek biçimde anlatılacağını belirleyen belirleyici ögedir. Olaylar oluş sırasına uyarsa doğrusal anlatım, anlatıcı geçmişe yönelirse geriye dönüş, geleceğe yönelip sonucu önden verirse ileriye dönüş ortaya çıkar. Ayrıntının birkaç cümleye düşürülmesi özet, kısa bir anın sayfalarca anlatılması genişletilmiş zaman adını alır. Mekân; konuma göre iç ve dış, kapalılığa göre kapalı ve açık, ölçeğe göre yakın ve geniş, kaynağına göre gerçek ve hayalî olarak sınıflandırılır. Mekân kahramanın ruh hâlini ve toplumsal konumunu yansıtır, zamanın hızını etkiler. Zaman ve mekân birlikte değerlendirildiğinde hikâyenin yapısı bütünlüklü biçimde anlaşılır.

Ne Öğreneceğiz

Hikâyede zaman ve mekânın kullanımı; doğrusal anlatım, geriye dönüş, özet, genişletilmiş zaman ile iç-dış, kapalı-açık ve gerçek-hayalî mekân kavramları üzerinden ele alınır. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Hikâyede zaman unsurunun olay örgüsü üzerindeki belirleyici rolünü açıklar.
• Doğrusal anlatım ile geriye dönüş ve ileriye dönüş arasındaki farkı ortaya koyar.
• Özet ile genişletilmiş zaman işlemlerini metin parçalarından tespit eder.
• Mekânı iç mekân ve dış mekân olarak sınıflandırıp örnek verir.
• Kapalı mekân ile açık mekânın hikâyedeki işlev farkını açıklar.
• Yakın mekân ile geniş mekânı ölçeğe göre ayırt eder.
• Gerçek mekân ile hayalî mekânı farklı örneklerle karşılaştırır.
• Zaman ve mekânın karakterin ruh hâliyle ilişkisini metin üzerinden analiz eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Zaman, hikâyede olay örgüsünün hangi sırayla kurulacağını ve olayların ne kadar süreceğini belirleyen belirleyici ögedir.
• Anlatılan zaman ile anlatım zamanı birbirine eşit olmak zorunda değildir; kısa bir an sayfalarca anlatılabilir, uzun bir hayat birkaç cümlede verilebilir.
• Masal ile düş ürünü hikâyelerde zaman belirsizdir ve olaylar her zaman şimdiki zamanda anlatılır.
• Mekân, kişilerin sosyal konumunu ve ruhsal durumunu yansıtabildiği için yalnızca bir fon değil, anlam üreten etkin bir ögedir.
• Bir yer birden çok ölçüte göre sınıflandırılabilir; evin mutfağı hem iç hem de kapalı bir mekândır.
• Kapalı mekânlarda suç, intikam ve saklı ilişkiler; açık mekânlarda ise keşif, yolculuk ve macera yoğunlaşır.
• Aynı mekânın farklı dönemlerde yeniden geçmesi, metne zaman katmanları ekleyerek çok katmanlı bir yapı kurar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Anlatıcı, şu an yaşadığı bir geceden sonra otuz yıl önceki bir bahçe anını uzun uzun anlatır; metnin sonunda yeniden bulunduğu ana döner. Bu metinde hangi zaman teknikleri vardır?

1. Adım 1: Metnin hangi ana başladığı ve hangi ana döndüğü belirlenir.
2. Adım 2: Anlatıcının geçmişte kalan bir anı yeniden canlandırması geriye dönüş olarak adlandırılır.
3. Adım 3: Bahçe anının birkaç saniyelik bir an olmasına rağmen sayfalarca anlatılması genişletilmiş zaman örneğidir.
4. Adım 4: Anlatıcının yeniden bulunduğu ana dönmesi, günümüz zamana dönüş yaptığını gösterir.

Sonuç/cevap: Metinde geriye dönüş ve genişletilmiş zaman kullanılmıştır; anlatıcı metnin sonunda günümüz zamana geri dönmüştür.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Aynı olay örgüsü iki ayrı metinde farklı zaman ve mekânlarda anlatılmıştır. Birinci metinde olay, hastane koridorunda geçen on dakikada; ikinci metinde ise açık bir ova da geçen bir gün boyunca yaşanmıştır. Bu iki anlatımın neden farklı etki yarattığını açıklayınız.

1. Adım 1: Birinci metinde zamanın dar, mekânın kapalı ve sınırlı olduğu belirlenir.
2. Adım 2: Dar zaman ve kapalı mekân, olayın hızlı ve baskıcı biçimde anlatılmasına yol açar.
3. Adım 3: İkinci metinde zaman geniş, mekân ise açık ve geniştir.
4. Adım 4: Geniş zaman ve açık mekân, anlatıma ağır, yalnız ve tedirgin edici bir ritim kazandırır.
5. Adım 5: Aynı olay örgüsüne rağmen zaman ve mekânın farklı değerlerinin anlatımı farklılaştırdığı sonucuna varılır.

Sonuç/cevap: Zamanın genişliği ve mekânın açık-kapalı olması anlatının temposunu ve duygu tonunu belirler; aynı olay, farklı zaman ve mekânlarda farklı etki üretir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Zaman Düzenini Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Metnin hangi ana başladığı ve hangi ana döndüğü belirlenir.
2. Adım 2: Anlatıcının geçmişte kalan bir anı yeniden canlandırması geriye dönüş olarak adlandırılır.
3. Adım 3: Bahçe anının birkaç saniyelik bir an olmasına rağmen sayfalarca anlatılması genişletilmiş zaman örneğidir.
4. Adım 4: Anlatıcının yeniden bulunduğu ana dönmesi, günümüz zamana dönüş yaptığını gösterir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Bir hikâyeyi zaman ve mekân açısından inceleyiniz. Metinde hangi zaman tekniklerinin kullanıldığını, mekânın hangi ölçütlere göre sınıflandırıldığını ve mekânın karakteri nasıl yansıttığini gerekçeleriyle yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Metnin seçilmesi ve metinden alıntı yapılması 2 puan; doğrusal anlatım ya da geriye dönüş kullanımının belirlenmesi 2 puan; özet ya da genişletilmiş zaman işleminin gösterilmesi 2 puan; mekânın iç-dış ölçütüne göre sınıflandırılması 1 puan; kapalı-açık ölçütünün uygulanması 1 puan; yakın-geniş ölçütünün uygulanması 1 puan; gerçek-hayalî ayrımının yapılması 1 puan; mekânın karakterin ruh hâlini yansıttığının gerekçeyle açıklanması 2 puan.