9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Ölçü kavramını tanımlayarak ölçülü ve ölçüsüz şiiri ayırt eder.
- Hece ölçüsünde her dizede hece sayısının sabit olduğunu bilir.
- Türk halk şiirinin ölçüsünün 8'li hece ölçüsü olduğunu söyler.
- Türk şiirinde görülen hece sayılı ölçüleri sayar.
- Hece ölçüsüne geçen adları tanır.
- Ölçü bozulmasını tanımlayarak bilinçli ayrılma kavramını açıklar.
- Aruzun hangi dillerden geldiğini ve esasını söyler.
- Birim ve serefe kavramlarını tanımlar.
- Birimli diziliş adlarını ve birim sayılarını eşleştirir.
- Aruzun Türkçeye her zaman uymama nedenini açıklar.
- Cinâh kavramını tanımlar.
Önemli noktalar
- Ölçü hece sayısına dayanan bir ses düzenidir.
- Hece ölçüsünde her dizede hece sayısı sabittir; bu, ölçünün en temel kuralıdır.
- Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
- Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.
- Mehmet Akif Ersoy Çanakkale Destanı ile heceye geçen adlar arasındadır.
- Faruk Nafi Çamlıbel'in dörtlükleri dört heceli ölçüyle ilişkilidir.
- Ölçü bozulması bilinçli bir ayrılmadır; ayrılmanın nedeni şiirin havasına uymamaktır.
- Aruzun ölçü çizgisi birim, birimi tanımlayan ilk çizgi ise seredir.
- Birimli dizilişler iki, üç ve dört birimli olmak üzere üç başlıkta adlandırılır.
- Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü için aruz Türkçeye her zaman uymaz.
- Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir.
Formüller ve kurallar
- Ölçü = şiirde hece sayısına dayanan ses düzeni.
- Ölçülü şiir = düzenli ses düzeni; ölçüsüz şiir = düzensiz ses düzeni.
- Hece ölçüsünde birim = hece; kural = her dizede hece sayısı sabittir.
- Türk halk şiirinin ölçüsü = 8'li hece ölçüsü.
- Türk şiirinde görülen hece sayılı ölçüler = 4 + 6 + 7 + 8 + 10 + 11 + 12 + 15 + 16.
- Heceye geçen adlar = Abdurrahim Karahisari + Faruk Nafi Çamlıbel + Ömer Seyfettin + Yakup Kadri Karaoğluoğlu + Mehmet Akif Ersoy + Nazım Hikmet.
- Ölçü bozulması = nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli ayrılması.
- Aruzun kaynağı = Arapça ve Farsça; esası = akdad ya da fetedir ölçüsü.
- Aruzda ölçü çizgisi = birim; birimi tanımlayan ilk çizgi = serefe.
- İki birimli dizilişler = mübtedâ + fâilât; üç birimli = müfâilâtü ma'nâ + müsennâ; dört birimli = müsâil + mütelâ.
- Aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçülür.
- Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir.
Sık yapılan hatalar
- Hece ölçüsünde hece sayısının değişebileceğini düşünmek: Her dizede hece sayısı sabittir.
- Türk halk şiirinin ölçüsünü 7 heceli ölçü sanmak: Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
- Birimi seredir diye tanımlamak: Ölçü çizgisi birimdir; birimi tanımlayan ilk çizgi seredir.
- Aruzun iki, üç ve dört birimli dizilişlerini karıştırmak: Mübtedâ ve fâilât iki birimli, müsâil ve mütelâ dört birimlidir.
- Ölçü bozulmasını keyfî bir ayrılma saymak: Ölçü bozulması, şiirin havasına uymadığı için bilinçli yapılan ayrılmadır.
- Aruzun Türkçede kolay uygulandığını düşünmek: Türkçenin ses yapısı aruzu her zaman karşılamaz; bu yüzden hece ölçüsü yaygınlaşmıştır.
Hızlı tekrar ipuçları
- Ölçü sorularında önce dizedeki hece sayısını bulun, sonra ölçüyü adlandırın.
- Hece ölçüsünün tek kuralı olduğunu hatırlayın: her dizede hece sayısı sabittir.
- Aruzda önce dizilişin kaç birimli olduğunu bulun, sonra adını seçin.
- Birim ile serefe karışmamak için şu sırayı kullanın: çizgi = birim, ilk çizgi = serefe.
- Ölçü bozulması sorusunda ayrılmanın bilinçli olup olmadığına bakın.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi konusunun çözümlü sorularını çöz.