9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Anlam Bilgisi, Bağlam ve Anlam İlişkileri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Gerçek anlam ile mecaz anlamı, mecazı çıkarma yöntemiyle ayırt eder.
Terim anlam ve yan anlam kavramlarını tanımlayarak örnek verir.
Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri örneklerle sınıflandırır.
Deyim, atasözü ve özdeyiş arasındaki farkı yapı bakımından açıklar.
Bağlamın aynı sözcüğün anlamını nasıl değiştirdiğini gösterir.
Sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlamın oluşturduğu üç katmanı birlikte değerlendirir.
Pragmatik anlamı, sözcük seçimi ve hitap biçimlerinden örneklerle açıklar.

Mecaz anlamı bulmanın en güvenilir yolu sözcüğü cümleden çıkarmaktır.
Terim anlam bir alana özgüdür; aynı sözcük başka alanda başka anlam taşıyabilir.
Yan anlam zamanla oluşur; gün sözcüğü güneşi ve gün batırmak anlamlarını zamanla kazanmıştır.
Eş sesli sözcükler yazılışları aynı olduğu için ilk bakışta aynı sanılabilir, anlamları ise farklıdır.
Deyim cümle değildir; atasözü ve özdeyiş ise tam cümle biçimindedir.
Atasözü yol gösterir ve öğüt verir, özdeyiş ise yargıda bulunur.
Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanabilir; bu yüzden tek başına sözcüğe bakmak yetmez.
Anlamı yalnızca bağlam değil, cümlenin yapısı da etkiler; ikisi birlikte değerlendirilmelidir.
Pragmatik anlam, aynı düşüncenin nezaket düzeyine göre farklı biçimlerde söylenmesidir.

Anlam türleri = gerçek anlam + mecaz anlam + terim anlam + yan anlam.
Mecaz testi: sözcüğü cümleden çıkar → anlam bozuluyorsa mecaz anlam, bozulmuyorsa gerçek anlam.
Eş anlamlı örnekleri: okul–mektep, öğretmen–muallim, değerli–kıymetli.
Zıt anlamlı örnekleri: sıcak–soğuk, hızlı–yavaş, geniş–dar.
Eş sesli örnekleri: yaz (mevsim) – yaz (yazmak), ak (su) – ak (beyaz), kök (bitki) – kök (çarpan).
Deyim = cümle kurmayan kalıplaşmış söz öbeği; atasözü = öğüt veren tam cümle; özdeyiş = yargı bildiren tam cümle.
Anlamı belirleyen üç katman = sözcük anlamı + cümlenin yapısı + bağlam.
Pragmatik anlam = konuşma amacına göre değişen sözcük seçimi (nezaket, gönül alma, hitap).
Bağlam = sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durum.

Mecaz anlamı gerçek anlam sanmak: Gerçek anlam cümleden çıkarılınca anlamın korunduğu anlamdır.
Eş sesli ile eş anlamlı sözcükleri karıştırmak: Eş seslilerde yazılış aynı, anlam farklıdır.
Deyimi cümle saymak: Deyim kalıplaşmış söz öbeğidir; tam cümle değildir.
Atasözü ile özdeyişi aynı saymak: Atasözü öğüt verir, özdeyiş yargı bildirir.
Bağlamı göz ardı ederek anlamı belirlemek: Aynı sözcük farklı çevrede farklı anlam kazanır.
Pragmatik anlamı önemsememek: Konuşma amacına göre sözcük seçimi değiştiği için anlam da değişir.

Mecaz sorularında önce sözcüğü cümleden çıkarın, sonra cümleye geri koyun.
Eş sesli sözcüklerde cümleyi iki parçaya bölüp her parçanın ayrı bir anlam verdiğini görün.
Deyim, atasözü ve özdeyiş ayrımında önce cümlenin tam olup olmadığına bakın.
Bağlam sorularında sözcüğün çevresindeki öbekleri listeleyin; anlam genellikle orada gizlidir.
Eş anlamlı ve zıt anlamlı örneklerini karşılıklı yazın; zıt anlamlıda ilk sözcüğün zıddını ikinciye yazmak hızlı bir denetim yöntemidir.