Sözlü ve Yazılı Anlatım Türleri

Konu Anlatımı

Sözlü Anlatımın Temel İlkeleri

Sözlü anlatım, düşüncenin sesle, yüz ifadesiyle, el hareketleriyle ve duruşla birlikte aktarılmasıdır. Konuşma, dinleyici karşısında canlı olarak yapılır. Bu yüzden sözlü anlatımda dilin anlaşılır, samimi ve doğru olması büyük önem taşır.

Dinleyici yalnızca sözü değil, konuşmacının sesini, duruşunu ve yüz ifadesini de izler. Bu yüzden konuşmacı, neyi anlatacağını olduğu kadar nasıl anlatacağını da planlamalıdır.

Konuşma ve Karşılıklı Konuşma

Konuşma, bir kişinin bir topluluğa ya da bir kişiye yönelerek yaptığı sözlü anlatımdır. Amacına göre konuşma bilgilendirme, ikna etme, eğlendirme, ödüllendirme ya da hatırlatma amacı taşıyabilir. Öğretmenin sınıfa yaptığı konuşma, sunumdan farklı olarak hazırlık gerektirmez ve süresi belirlenmez.

Karşılıklı konuşma ise iki ya da daha çok kişinin söz sırasını paylaşarak yürüttüğü konuşmadır. Sohbet, görüşme ve toplantıda yapılan konuşmalar bu türe girer.

Sunum ve Konferans

Sunum, hazırlık gerektiren, süresi önceden belirlenen ve çoğu kez görsel araçlarla desteklenen sözlü anlatımdır. Sunumda konu araştırılır, plan yapılır, notlar hazırlanır, ortam denenir ve sonra dinleyici önüne çıkılır. Konferans ise bir konuda uzmanlaşmış kişilerin katıldığı, çoğu kez bilimsel bir konuyu ele alan ve katılımcıların birbirine soru sorabildiği toplantıdır.

Sunumun bölümleri tanıtım, geliştirme ve kapanıştır. Görsel araçlar, anlatılanların akılda kalmasını sağlar; ancak ekranda yazılı olanlar okunmamalı, dinleyiciyle göz teması kurulmalıdır.

Söyleşi, Tartışma ve Panel

Söyleşi, yayımlanan programlarda iki kişinin karşılıklı sorularla birbirini yönlendirdiği sohbet havasındaki programdır. Tartışma ya da münazaka, karşı görüşlerin savunulup çürütüldüğü ve sonunda bir sonuca varılan sözlü anlatımdır. Panel ise birden çok konuşmacının bir başkanın ya da bir modretörün yönetiminde kısa sürelerle söz aldığı toplantıdır.

Panel ile söyleşi arasındaki temel fark, panelde konuşan kişilerin sayısının fazla olması ve konuşma sürelerinin kısalmasıdır. Söyleşide iki konuşmacı birbirini yönlendirirken panelde her konuşmacı kendi görüşünü belirli bir sürede aktarır; böylece çok sayıda görüş bir arada duyulur.

Röportaj

Röportaj, bir muhabirin sorularıyla bir kişinin görüşlerini, anılarını ya da bir olayı derleyip yazıya geçirdiği metindir. Muhabir soru sorar, görüşülen kişi cevap verir. Metinde soru ve cevap işaretleriyle sıralama yapılmaz; konuşma düz cümlelere dönüştürülür.

Ses, Beden Dili ve Dikkat

Sözlü anlatımda ses tonu, göz teması, duruş ve el hareketleri sözü destekler. Ses tonu, anlatımın canlılığını ve duygusal etkisini belirler. Göz teması, konuşmacının güven verdiğini gösterir ve dinleyicinin ilgisini canlı tutar. Ölçülü el hareketleri ise vurgulanmak istenen noktayı belirginleştirir.

Konuşma sırasında sesin yükselmesi ya da alçaklaması, gereğinden uzun konuşma ve sık sözcük tekrarları dinleyiciyi yorar. Bu yüzden anlatım ölçülü bir tempoda yapılmalı, konuşma süresi dinleyiciye göre ayarlanmalıdır.

Yazılı Anlatım: Mektup ve Dilekçe

Mektup, bir kişiye ya da bir kuruma duyulanı yazılı olarak bildiren metindir. Kişisel mektupta dil samimi, resmî mektupta daha ölçülüdür. Her mektupta hitap, tarih, metin, gerekiyorsa ek ve imza bulunur. Mektup, görüşülmesi gereken konuların yazı yoluyla iletilmesini ve belgelenmesini sağlar.

Dilekçe, bir makamdan bir talep edildiğinde ya da bir şikâyet bildirileceğinde yazılan resmî belgedir. Dilekçede ad, soyad, adres, tarih, hitap, talep ya da şikâyet bölümü ve imza bulunur. Gerekirse dilekçeye kanıt niteliğinde belgeler eklenir.

Rapor, Bildiri, Afiş ve Tutanak

Rapor, bir çalışmanın ya da bir olayın sonucunu belgeleyen yazılı anlatımdır. Başlık, giriş, inceleme ya da uygulama bölümleri, sonuç ve öneriler raporun temel bölümleridir. Raporda dilin tarafsız olması esastır.

Bildiri, bir kurumun resmî olarak yaptığı kısa duyurudur. Afiş ise bir etkinliğin duyurulması için hazırlanan kısa ve dikkat çekici yazılı metindir; tasarımıyla göz çeker. Tutanak ise bir toplantıya katılanları, yapılan konuşmaları ve alınan kararları belgeleyen resmî yazıdır.

• Rapor, yapılan çalışmanın sonucunu belgeler.
• Bildiri, kurumun resmî bir duyurusunu yapar.
• Afiş, kısa tasarımıyla dikkat çekmeye yöneliktir.
• İlan, bir işlemi ya da hizmeti bildirir.
• Tutanak, toplantının geçmişini ve kararları belgeler.

Haber, Makale, Deneme ve Anı

Gazete haberi, bir olayın kısa, tarafsız ve doğrulanmış bilgilerle anlatılmasıdır. Haberde yazarın kendi görüşü bulunmaz; olayın nerede, ne zaman, kim tarafından, nasıl ve neden gerçekleştiği açıklanır.

Makale, bir konunun bilgiler ve kaynaklarla desteklenerek incelenmesidir; yazarın görüşü bu destekle birlikte verilebilir. Deneme ise yazarın bir konu üzerindeki kendi izlenimlerini samimi ve akıcı bir dille anlattığı yazı türüdür. Anı, geçmişte yaşanmış bir olayın hatırlanarak anlatıldığı metindir; geçmiş zaman biçimleri belirgindir.

Özgeçmiş ve İlan

Özgeçmiş, bir kişinin eğitimini, iş deneyimini, yeteneklerini ve ilgi alanlarını tanıtan kısa belgedir. İlan ise bir işlem ya da hizmetin varlığını kısa ve açık biçimde duyuran yazıdır; ilgilenen kişinin ne yapması gerektiği açıkça belirtilir.

Sözlü ve Yazılı Anlatımın Karşılaştırılması

Sözlü anlatımda konuşmacı o anda düşünür, dinleyicinin tepkisine göre yön değiştirebilir ve beden diliyle anlamı güçlendirir. Yazılı anlatımda ise metin önceden hazırlanır, defalarca okunarak düzeltilir ve sonra değiştirilemeyecek biçimde belgelenir. Bu yüzden yazılı metinlerde dil, yazılı anlatımın ölçülü ve belgeleyici özelliği taşır.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Televizyonda iki konuşmacının birbirine sorular sorduğu program ile, bir başkanın yönetiminde çok sayıda konuşmacının kısa konuştuğu toplantı aynı tür müdür?

Çözüm: İlk program söyleşidir; iki konuşmacı karşılıklı olarak birbirini yönlendirir. İkinci toplantı paneldir; konuşmacı sayısı fazladır ve her konuşma kısadır. Konuşmacı sayısı ile sürenin kısalması, bu iki türü birbirinden ayıran temel ölçüttür.

Sık Yapılan Hatalar

• Röportaj metninde soru ve cevap işaretlerini bırakmak; metin, konuşma düz cümlelere dönüştürülerek verilir.
• Panelle söyleşiyi aynı tür saymak; ikisinde de konuşmacı vardır ama sayı ve süre farklıdır.
• Dilekçeyi dost mektubundan ayırmakta isteksiz olmak; dilekçe resmî bir belgedir.
• Haber metninde yazarın kendi görüşüne yer vermek.
• Dilekçe, rapor ve tutanağa tarih ya da imza eklendiğini düşünmemek.
• Sunumda ekranı okumak ve dinleyiciyle göz teması kurmamak.

Özet

Sözlü anlatım türleri konuşma, sunum, söyleşi, tartışma, panel ve röportajdır. Söyleşide iki konuşmacı birbirini yönlendirir; panelde birden çok konuşmacı kısa sürelerle söz alır. Yazılı anlatım türleri mektup, dilekçe, rapor, bildiri, afiş, tutanak, haber, makale, deneme, anı, özgeçmiş ve ilandır. Sözlü anlatımda dil anlaşılır olmalı, yazılı anlatımda metin hazırlanıp düzeltilmelidir.

Ne Öğreneceğiz

Konuşma, sunum, söyleşi, tartışma, panel ve röportaj gibi sözlü anlatım türleriyle mektup, dilekçe, rapor, haber ve deneme gibi yazılı türlerin amaç, ortam ve biçim özelliklerini karşılaştıran ders. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Sözlü anlatım türlerini tanır, her türde kimin konuştuğunu ve ortamı belirtir.
• Sunum ile konuşma arasındaki farkı, hazırlık ve süre ölçütüyle açıklar.
• Söyleşi, tartışma ve panel arasındaki farkları konuşmacı sayısı ve süreye göre karşılaştırır.
• Röportajın nasıl oluştuğunu, muhabir ile görüşülen kişinin görevlerini açıklar.
• Sözlü anlatımda ses tonu, göz teması ve beden dilinin anlatıma etkisini açıklar.
• Mektup, dilekçe, rapor, tutanak ve özgeçmişin biçim özelliklerini karşılaştırır.
• Haber, makale ve deneme metinlerini birbirinden ayırt eder, ayırt edici ölçütleri söyler.
• Sözlü ve yazılı anlatımın hazırlık, kalıcılık ve düzeltme bakımından farklarını açıklar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Konuşmayı sunumdan ayıran temel ölçüt, hazırlık gerekip gerekmediği ve sürenin belirlenip belirlenmediğidir.
• Söyleşide iki konuşmacı vardır; panelde birden çok konuşmacı bulunur ve her birine ayrılan süre kısadır.
• Röportajın merkezinde muhabirin sorusu ve görüşülen kişinin cevabı vardır; metin bu konuşmadan oluşur.
• Sözlü anlatımda ses tonu, göz teması, duruş ve el hareketleri sözü destekler; ölçüsüz kullanımlar dinleyiciyi yorar.
• Dilekçe resmî bir belgedir; kişisel mektuptan farklı olarak ad, adres ve tarih bilgisi taşır.
• Raporda ulaşılan sonuç ve geleceğe yönelik öneriler ayrı bir bölümde verilir; dil tarafsız olmalıdır.
• Haberde yazarın kendi görüşü bulunmaz; bu yüzden haber metni kısa ve tarafsız yazılır.
• Deneme, yazarın kendi izlenimlerini aktardığı yazı türü olduğu için dil kişiseldir.
• Anı, geçmişte yaşanmış olayların hatırlanmasıyla oluşur; bu yüzden geçmiş zaman biçimleri ağır basar.
• Tutanak, bir toplantının geçmişini, katılımcıları ve alınan kararları belgeleyen resmî yazıdır.
• Özgeçmiş bir kişinin eğitimini ve iş deneyimini tanıtırken ilan bir işlemi ya da hizmeti duyurur.
• Yazılı anlatım hazırlanabilir, düzeltilebilir ve belgelenebilir; sözlü anlatımda ise fırsat anlıktır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: İki program verilmiştir. Program A: Televizyonda iki konuşmacı birbirine sorular sorarak bir kitap üzerine konuşuyor. Program B: Salonda bir başkan, üç konuşmacıya kısa süreler vererek sorunları tartıştırıyor.

1. Adım 1: Her iki programda da konuşan kişiler vardır.
2. Adım 2: Program A'da konuşan iki kişi birbirini yönlendirir, sohbet havası vardır.
3. Adım 3: Program B'de bir başkan vardır ve konuşmacı sayısı fazladır.
4. Adım 4: Program B'de her konuşma kısadır, süre sınırı vardır.

Sonuç/cevap: Program A söyleşi, Program B paneldir. Panelde konuşmacı sayısı fazladır ve konuşma süreleri kısadır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Söyleşi ile Paneli Ayırt Etme konusunun adımları:

1. Adım 1: Her iki programda da konuşan kişiler vardır.
2. Adım 2: Program A'da konuşan iki kişi birbirini yönlendirir, sohbet havası vardır.
3. Adım 3: Program B'de bir başkan vardır ve konuşmacı sayısı fazladır.
4. Adım 4: Program B'de her konuşma kısadır, süre sınırı vardır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Panel ile söyleşiyi üç ölçüte göre karşılaştırınız: konuşan kişi sayısı, konuşma süresi ve yapılan toplantının ortamı.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Konuşan kişi sayısı ölçütünde iki türün karşılaştırıldığı görülmüştür (3 puan); konuşma süresi ölçütünde sürenin panelde kısaldığı belirtilmiştir (3 puan); ortam ölçütünde her iki türün de topluluk önünde gerçekleştiği açıklanmıştır (2 puan); bir sonuç cümlesi yazılmıştır (1 puan); yazım, dil ve noktalama kurallarına uyulmuştur (1 puan). Toplam 10 puan.

İleri Örnek

Sınav ve uygulama düzeyinde daha ileri bir örnek:

<strong>Soru: </strong>Bir esnafla yapılan söyleşiden hareketle, esnafın zor günlerde fiyatları hiç yükseltmediğini anlatan bir metin nasıl kurulur?

1. Adım 1: Önce esnafın bu konudaki görüşü soru ile öğrenilir.
2. Adım 2: Cevap, başka bir kaynakla karşılaştırılarak doğrulanır.
3. Adım 3: Konuşma, kim konuştuğu belirtilerek düz cümlelere dönüştürülür.
4. Adım 4: Metinde soru işareti kullanılmaz, cevabın özü aktarılır.

<strong>Cevap: </strong>Muhabirin sorusu ile cevabı birleştirilerek, soru işareti konmadan aktarılır; kim konuştuğu metinde belirtilir.