Sözcükte Anlam ve İlgili Kavramlar

Konu Anlatımı

Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam

Bir sözcüğün gerçek anlamı, o sözcüğün akla ilk gelen, temel ve kabul görmüş anlamıdır. Aynı sözcüğün gerçek anlamının dışında başka bir sözcükle ilişki kurularak oluşan anlamına ise mecaz anlam denir. Mecaz, düşünce yoluyla oluştuğu için anlaşılması cümlenin bütününe bağlıdır. Sözlüklerde mecaz anlam çoğu zaman yer almaz; bu yüzden anlamı bilmek cümleyi okumayla ilişkilidir.

Mecaz anlam üç temel yolla oluşur. Açılma yolunda bir sözcüğün anlamı genişler, başka kavramları da kapsar. Daralma yolunda ise anlamı daralır ve belirli bir kavramla sınırlanır. Benzetme yolunda bir sözcük, kendisine benzeyen başka bir sözcükle anlatılır.

Terim Anlam ve Özel Anlam

Terim anlam, bir varlığın, olayın ya da kavramın bilim, sanat, spor gibi bir alana özgü olarak adlandırılan anlamıdır. Terim anlamı olan sözcükler günlük dilde de kullanılabilir; önemli olan sözcüğün o alanda geçerli olan anlamını bilmektir. Özel anlam ise bir sözcüğün yalnızca belirli bir kişi, yer ya da topluluk için kullandığında ortaya çıkan anlamdır. Dar bir topluluk içinde anlamı daralan sözcükler bu kapsamda değerlendirilir.

Bir sözcüğün anlamı zaman içinde değişebilir. Örneğin okul sözcüğü eskiden yalnızca okuma yapılan yeri anlatırken bugün eğitim verilen kurum için kullanılır. Bu durum anlamın genişlemesi olarak adlandırılır ve özel adla birleşen bazı sözcüklerde de görülür.

Bağlam ve Anlam Çalışması

Anlam çalışmasında ilk iş, sözcüğün bağlamını belirlemektir. Bağlam, sözcüğün cümlede yer aldığı yer ve cümlenin bütünüdür. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlarda kullanılabilir; bu yüzden anlam tespitinde tek bir kural yerine cümlenin bütünü değerlendirilir. Benzer anlamlı başka sözcüklerle karşılaştırma yapmak da anlamı pekiştiren bir yöntemdir.

Deyim ve Atasözü

Deyim, çoğunlukla bir kavramı somut bir anlatımla aktaran sabit yapılardır. Atasözü ise yüzyıllar içinde oluşmuş, kalıplaşmış ve genel bir doğruyu, bir öğüdü ya da bir tecrübeyi anlatan hazır sözdür. İkisi de sabit yapılıdır ve yeniden yorumlanmaz; ancak atasözü bütünüyle bir yargı ya da öğüt bildirirken deyim çoğu zaman bir tablo ya da bir davranış betimler.

• Deyim ve atasözü, çoğu zaman yalnızca cümle içinde anlam kazanır; tek başına yorumlanmaya çalışılırsa yanıltıcı olur.
• Her ikisi de ayrı bir yazım ve noktalama kuralına sahip değildir, ama cümle içinde virgül ya da iki nokta ile ayrılabilirler.
• Deyimde çoğu zaman bir benzetme ilişkisi bulunurken atasözünde genelleme ve öğüt ağır basar.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Aşağıdaki cümlede hangi sözcük mecaz anlamdadır? Sınıfın moralini yükseltti. cümlesini gerekçesiyle inceleyiniz.

1. Adım 1: Cümlede moral sözcüğü geçmektedir.
2. Adım 2: Sınıf bir sınıftır; sınıfın kendi başına moralı, yani cesareti ve kararlılığı yoktur.
3. Adım 3: Burada moral sözcüğü, ortak bir ruh hâlini anlatmak üzere başka bir kavramla ilişki kurularak kullanılmıştır.
4. Adım 4: Sözcüğün ilk anlamının dışına çıkıldığı için burada mecaz anlam vardır.

Sık Yapılan Hatalar

• Sözlükteki anlamı doğrudan cümleye uygulamak: Sözlükte verilen temel anlam, cümlede her zaman kullanılan anlam değildir; bağlam belirleyicidir.
• Mecazı, gerçek anlamın uzantısı sanmak: Mecazda sözcük başka bir kavramla ilişki kurulduğu için anlam, gerçek anlamın devamı değildir.
• Her alana özgü sözcüğü terim saymak: Terim anlam, bir bilim ya da sanat alanında geçerli olan özel anlamdır; her dar kullanım terim anlamı değildir.
• Deyim ile atasözünü aynı yapıda görmek: Deyim bir kavramı somutlaştırırken atasözü genel bir yargı bildirir; ikisi birbirinin yerine kullanılamaz.
• Anlam çalışmasında biçimsel ölçütlerle yetinmek: Harf sayısı, hece yapısı ve yazım, sözcüğün anlamını belirlemede kullanılmaz.
• Bir parçada geçen tek sözcüğe bakarak yargıya varmak: Anlam tespiti için cümlenin bütünü ve parçanın genel konusu birlikte değerlendirilmelidir.

Özet

Gerçek anlam, sözcüğün ilk ve temel anlamıdır; mecaz anlam ise bu anlamın dışında başka bir sözcükle ilişki kurularak oluşur. Mecaz açılma, daralma ve benzetme yollarıyla, bazı örneklerde ise iki sözcüğün birlikteliğiyle oluşur. Terim anlam bir bilim ya da sanat alanına özgüdür; özel anlam ise belirli bir topluluk için geçerlidir. Anlam zamanla genişleyip daralabilir. Deyim bir kavramı somutlaştırırken atasözü genel bir doğruyu bildirir. Anlam çalışmasında bağlamı belirlemek, cümleyi bütün olarak değerlendirmek ve benzer sözcüklerle karşılaştırmak temel yöntemlerdir.

Ne Öğreneceğiz

Gerçek anlam, mecaz anlam, terim anlam, özel anlam, deyim ve atasözü kavramlarını; anlamın mecaz yollarını ve cümle içinde anlam belirleme yöntemlerini örneklerle ele alan ders. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Bir sözcüğün gerçek anlamı ile mecaz anlamını ayırt eder, cümleden gerekçeyle gösterir.
• Terim anlam ile özel anlamı tanır, bu anlamların oluşum koşullarını açıklar.
• Mecazın açılma, daralma, benzetme yollarını örneklerle gösterir, mecaz-ı mürsel örneği tanır.
• Deyim ile atasözünün ortak ve farklı yönlerini karşılaştırır, her birine metinden örnek verir.
• Bir metin parçasında geçen bir sözcüğün anlamını bağlamına göre çözümler ve gerekçesini yazılı olarak ortaya koyar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Bir sözcüğün anlamı cümlenin bütününe göre belirlenir; aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir.
• Sözlükler bir sözcüğün temel anlamını verir, ancak cümlede kullanılan anlamı her zaman göstermez.
• Mecazda sözcüğün anlamı gerçek anlamının dışına taşar; bu taşma bir kavram ilişkisiyle gerçekleşir.
• Terim anlamı olan sözcükler gündelik dilde de kullanılabilir; terim olma özelliği kullanım sıklığıyla ilgili değildir.
• Özel anlam, dar bir topluluk içinde oluşur ve o topluluğun dışında farklı bir anlam taşıyabilir.
• Mecaz-ı mürsel, birbirinden bağımsız iki sözcüğün birliktelikle oluşturduğu anlamdır.
• Deyim ile atasözü kalıplaşmış yapılardır; ikisi de cümle bütünü içinde anlam kazanır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Aşağıdaki cümlelerde hangi sözcük mecaz anlamdadır: Çocuk bütün gün bahçede oynadı. / Onun gülümsemesi odaya ışık getirdi.

1. Adım 1: Birinci cümlede çocuk, bahçe ve oynamak sözcükleri temel anlamlarıyla kullanılmıştır.
2. Adım 2: İkinci cümlede bir gülümsemenin ışık getirebileceği düşünülürse anlam bozulur.
3. Adım 3: Burada ışık sözcüğü, aydınlık ya da neşe anlamında kullanılmıştır.
4. Adım 4: Bu kullanım gerçek anlamın dışına taştığı için mecazdır.

Sonuç/cevap: Işık sözcüğü mecaz anlamdadır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Aşağıdaki parçada hangi sözcükler mecaz anlamdadır? Sınıfın moralini yükseltti.

1. Adım 1: Sınıf bir sınıftır; sınıfın kendi cesareti ya da kararlılığı yoktur.
2. Adım 2: Moral sözcüğü burada ortak bir ruh hâlini anlatmak için kullanılmıştır.
3. Adım 3: Sözcüğün ilk anlamının dışına çıkıldığı için mecaz anlamdadır.
4. Adım 4: Parçada tek sözcük bulunması, tek başına yeterli bir ipucu vermek için yeterlidir.

Sonuç/cevap: Moral sözcüğü mecaz anlamdadır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Gerçek ve Mecaz Ayrımı konusunun adımları:

1. Adım 1: Birinci cümlede çocuk, bahçe ve oynamak sözcükleri temel anlamlarıyla kullanılmıştır.
2. Adım 2: İkinci cümlede bir gülümsemenin ışık getirebileceği düşünülürse anlam bozulur.
3. Adım 3: Burada ışık sözcüğü, aydınlık ya da neşe anlamında kullanılmıştır.
4. Adım 4: Bu kullanım gerçek anlamın dışına taştığı için mecazdır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki cümlelerde geçen sözcüklerin anlamlarını çözümleyiniz ve her biri için gerçek anlam, mecaz anlam ya da terim anlam olup olmadığını gerekçesiyle belirtiniz: Onun gülümsemesi odaya ışık getirdi. / Hipotiz, sınanabilir bir bilimsel iddiadır.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her sözcüğün anlamı bağlamına göre açıklanmıştır (6 puan); ışık sözcüğünün mecaz olduğu gerekçesiyle gösterilmiştir (5 puan); hipotiz sözcüğünün terim anlamı olduğu, alana özgü anlamıyla gerekçelendirilmiştir (5 puan); gerçek anlam ile mecaz anlam arasındaki fark bir cümleyle belirtilmiştir (2 puan); yazım, dil ve noktalama kurallarına uyulmuştur (2 puan). Toplam 20 puan.