9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Cümlenin Ögeleri ve Cümle Türleri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Bir cümlenin öznesini, yüklemini, nesnesini ve öznel tümleçini bulur, her birinin görevini açıklar.
Yüklem özneyle uyumlu yüklem ile özneye bağlı yüklemi ayırt eder, neden yüklemi örneğini tanır.
Özne ile yüklem arasındaki sayı, şahıs ve anlam uyumunu kontrol ederek cümle hatalarını belirler.
Yüklemi olan ve yüklemi olmayan cümleleri ayırt eder, yüklemi olmayan cümleye metinden örnek bulur.
Anlamına göre cümleleri tanır; olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, beşgeniş zaman, şart ve gereklilik cümlelerini örneklerle gösterir.

Ögeleri bulmaya yüklemle başlanır; özne ve tümleçler yükleme göre belirlenir.
Nesne yüklemden etkilenmektir, öznel tümleç ise yüklemin etkisinde kalmaz ve yalnızca özneyi tanıtır.
Özne yazılı olmayan cümlelerde gizli özne vardır; bu özne çıkarıldığında cümle anlam bakımından tamamlanmaz.
Yüklemi olmayan cümleler, isim cümlesi biçiminde kurulmuş olsalar da ortada bir yüklem bulunmaz.
Beşgeniş zaman, geçmiş zaman ekinin geniş zamana bağlanmasıyla oluşur ve geçmiş alışkanlıkları anlatır.
Emir cümlesi ikinci şahısta, istek cümlesi birinci şahısta kurulduğu için şahıs ekine bakarak tür bulunabilir.
Şart cümlesinin anlamı yüklemdeki eylemin gerçekleşmesine bağlıdır; eylem gerçekleşmezse ikinci yan cümlecik de olmaz.
Gereklilik cümlesi, özneye yapması gereken işi bildirir; isteğe değil zorunluluğa dayanır.

Cümlenin temel ögeleri: özne + yüklem + nesne + öznel tümleç.
Yüklemi olmayan cümle = yüklem görevini üstlenen sözcüğün bulunmadığı cümle; anlam özne ve tümleçlerle kurulur.
Yüklem çeşitleri: özneyle uyumlu yüklem, özneye bağlı yüklem (neden yüklemi, nesneyle özdeşleşen, edatla özdeşleşen).
Özne ile yüklem sayı, şahıs ve anlam bakımından uyum içinde olmalıdır.
Nesne yüklemin belirttiği nesneyi, öznel tümleç özneyi tanıtır; ikisi de belirtme hâl eki alır.
Anlamına göre cümleler: olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, beşgeniş zaman, şart, gereklilik.
Beşgeniş zaman = geçmiş zaman eki + geniş zaman: otur-muş-lar-dı.
Emir ikinci şahısta, istek birinci şahısta kurulur.
Şart cümlesi eğer ve -sa/-se ile; gereklilik cümlesi gerekir, gerek, gereklidir, lazım ve -meli/-malı ile kurulur.

Nesneyi öznel tümleç sanmak: Nesne yükleme doğrudan bağlıdır ve yüklemden etkilenir; öznel tümleç ise yüklemin etkisinde kalmadan yalnızca özneyi tanıtır.
Yüklemi olmayan cümlede yüklem aramak: Bu cümlelerde anlam özne ve tümleçlerle kurulur; ortada yüklem görevini üstlenen bir sözcük yoktur.
Özne ile yüklemin sayı uyumunu denetlememek: Özne tekilken yüklem tekil, özne çoğulken yüklem çoğul olmalıdır; bu uyum bozulursa cümle yanlış kurulmuştur.
Beşgeniş zamanı düz geniş zamandan ayıramamak: Geniş zaman yüklemi ile beşgeniş zaman yükleminde iki zaman eki birlikte bulunur; ilki geçmiş zaman ekidir.
Şart cümlesini gereklilik cümlesiyle karıştırmak: İkisinde de koşul vardır; ayırt edici olan, cümlede eğer ile -sa, -se ekleriyle mi gerekir ile -meli biçimleriyle mi kurulduğudur.
Gizli özneyi özne yokluğu saymak: Özne yazılı değilse cümle anlam bakımından eksik değildir; gizli özne cümlenin ögesi olarak alınır.
Yüklemi isim ya da fiilden ayırmamak: Yüklem isim cümlelerinde isimden, fiil cümlelerinde fiilden oluşur; yüklemi bulamayan çözümlemeler genellikle burada takılır.

Cümlenin ögelerini bulurken önce yüklemi bul, sonra özneyi yükleme göre, nesneyi de yüklemin etkilediği ögeye göre belirle.
Bir sözcüğün nesne mi öznel tümleç mi olduğunu anlamak için onu cümleden çıkar ve yüklemin neye bağlandığını sor.
Yüklemi olmayan cümle karşısında canlı cümlede yüklem aramak yerine özne ile tümleçleri birlikte değerlendir.
Beşgeniş zamanı tanımak için yüklemin içinde iki zaman ekininin birlikte bulunup bulunmadığına bak.
Özne ile yüklem uyumunu denetlerken önce sayıyı, sonra şahıs ekiyle, en son anlamı kontrol et.
Şart ile gereklilik cümlesini ayırmak için cümlenin hangi bağlayıcıyla kurulduğunu önce bul.
Metin okurken karşına çıkan cümleleri hem öge hem tür bakımından iki kez incelemek, kalıcı öğrenmeyi sağlar.