9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Sözlü Edebiyat ve Yazılı Edebiyat — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Sözlü edebiyat yazının bulunmasından önce başlamış ve binlerce yıl boyunca bellek aracılığıyla aktarılmıştır.
Sözlü edebiyatın çoğunluğu halkın ortak ürünüdür ve yazarı çoğunlukla belli değildir.
Nazım ağırlıklı olmasının nedeni, metnin ezberlenerek yeniden üretilmesi ve ezgiyle icra edilmesidir.
Varyant, aynı sözlü anlatının yöreden yöreye ve anlatıcıdan anlatıcıya değişmiş biçimidir.
Derleme, sözlü edebiyat ürünlerinin yazıya geçirilmesidir; ses kaydıyla da yazıya geçirerek yapılabilir.
Yazılı edebiyatın metni sabittir; aynı eseri başka biri yeniden kuramaz, bu yüzden değişmezlik görevi görür.
Matbaanın yaygınlaşması yazılı edebiyatı geniş kitlelere ulaştırmış ve okuma alışkanlığını yaymıştır.
Bugün de anlatılan masal, söylenen türkü ve anlatılan ağıt, sözlü geleneğin hâlâ yaşadığını gösterir.

Sözlü edebiyat, yazıya geçirilmeden önce yaşamış, kuşaktan kuşağa sözle aktarılan ve çoğunlukla anonim edebiyattır.
Yazılı edebiyat, yazıya geçmiş, yazarı belli olan ve bireysel üretim olan edebiyattır.
Sözlü edebiyatta metin ezberlenerek yeniden üretildiği için nazım ağırlıklıdır, düzyazı oranı düşüktür.
Aynı sözlü anlatının yöreden yöreye ve anlatıcıdan anlatıcıya değişmiş biçimine varyant denir.
Sözlü edebiyat ürünlerinin yazıya geçirilmesine derleme, bu işi yapan kişiye derleyici denir.
Sözlü edebiyatın temel türleri: destan, masal, halk hikâyesi, türkü, mani, koşma, deyiş, atışma, ağıt, ninni.
Sözlü edebiyatın kısa söz kalıpları: atasözü, deyim, bilmece ve tekerlemedir.
Yazılı edebiyatın düzyazı türleri: hikâye, roman, tiyatro, deneme, mektup, günlük, makale, araştırma, anı, biyografi.
Yazılı edebiyatta metin sabittir; hiç kimse onu yeniden kuramaz, yalnızca okuyabilir.
Sözlü edebiyatta yazar anlatıcıdır; yazılı edebiyatta yazar, metnin sahibidir.

Sözlü edebiyatı yazarı olmayan edebiyat sanmak: Sözlü edebiyatta yazar genellikle belli değildir ama bu yalnızca kimliğin bilinmemesi demektir. Anlatımın sahibi her icrada anlatıcıdır.
Sözlü edebiyatın yalnızca çok eskiye ait olduğunu düşünmek: Bugün de anlatılan masallar, söylenen türküler ve anlatılan ağıtlar sözlü geleneğin yaşamaya devam ettiğini göstermektedir.
Sözlü edebiyatın düzyazı ağırlıklı olduğunu sanmak: Sözlü edebiyat ağırlıklı olarak nazımdır; çünkü metinler ezberlenerek yeniden üretilir ve ezgiyle icra edilir.
Derlemeyi yazıya geçirmekle aynı iş saymak: Derleme, sözlü ürünlerin kayıt altına alınması ve incelenmesidir. Yazıya geçirme ise metnin kendisinin yazıyla anlatılmasıdır.
Varyantı metin değişikliği sanmak: Varyant, aynı sözlü anlatının farklı anlatıcılarda farklı biçimde anlatılmasıdır. Bu, icra sırasındaki doğal bir değişimdir.
Yazının olmasaydı sözlü edebiyatın tümüyle kaybolacağını düşünmek: Yazı, bu metinlerin bugüne ulaşmasını sağlayan temel araçtır; yazı olmasaydı pek çok anlatı elimizde olmazdı.

Bir metnin sözlü edebiyattan olup olmadığını anlamak için yazarının belli olup olmadığına ve metnin kuşaktan kuşağa değişip değişmediğine bakın.
Sözlü edebiyat örneklerinde kalıplaşmış ifadeler arayın; bu ifadeler ezberi kolaylaştıran yapılardır.
Aynı anlatının farklı yörelerdeki iki biçimini karşılaştırdığınızda gördüğünüz değişiklikler bu metnin varyantlarıdır.
Derleme ile derleyici kavramını karıştırmamak için derlemenin eylem, derleyicinin ise kişi olduğunu hatırlayın.
Sözlü edebiyatın türlerini sayarken masal, destan ve halk hikâyesini anlatı türleriyle birlikte düşünün.
Atasözü, deyim ve bilmeceyi kısa söz kalıpları olarak ayrı bir başlıkta değerlendirmeyi unutmayın.