Konu Anlatımı
Neden Aynı Konuda Çalışıyoruz?
Masal ve fabl ikisi de okuru eğlendirirken bir ders iletmeyi amaçlayan kısa anlatı türleridir. Bu nedenle çoğu zaman aynı başlık altında ele alınırlar. Ancak ikisi arasında kahraman çevresi, olay örgüsü, son bölüm ve yazım biçimi bakımından belirgin farklar vardır. Bu farkları bilmeyen bir okur, masalda anlatılan bir olayı fabl sanabilir ya da fablın sonundaki dersin masalda yalnızca bir dilek olduğunu düşünebilir.
Doğru çözümleyebilmek için önce iki türü de ayrı ayrı tanımak, sonra ortak noktaları ve farkları bir tablo üzerinde karşılaştırmak gerekir. Bazı anlatılarda iki türün özellikleri bir arada bulunur; bu anlatılarda hangi unsurun belirleyici olduğunu görmek de türü belirlemeyi kolaylaştırır.
Ortak Özellikler
Masal ile fablın en başta gelen ortaklığı konusunun öğüt olmasıdır. İkisinde de bir olay anlatılır ve bu olaydan bir ders çıkarılır. İkinci ortaklık kahramanların insan dışı varlıklar olabilmesidir: hayvanlar, bitkiler, hatta eşyalar konuşabilir, düşünebilir ve karar verebilir. Üçüncü ortaklık kurgusallıktır; ikisinde de olaylar gerçek hayattan farklı bir dünyada geçer.
Bu ortaklıkların yanı sıra ikisi de kısadır, basit ve anlaşılır bir dille yazılmıştır. Kahramanların iç dünyası uzun uzun çözümlenmez, anlatımda olay hızlı ilerler. Masallarda ayrıca kalıplaşmış ifadeler vardır: Bir varmış bir yokmuş, uzak diyarın bir köyünde, ne olursa olsun gibi kalıplar hem masalın türünü hatırlatır hem de anlatıcıya bellek desteği verir.
| Ortak özellik | Masaldaki görünümü | Fabldaki görünümü |
|---|
| Ders verme amacı | Örtük olarak olaydan çıkarılır | Hisse bölümünde açıkça belirtilir |
| İnsan dışı kahramanlar | Hayvan, insan ve olağanüstü varlık | Çoğunlukla hayvan ve bitki |
| Kurgusallık | Olağanüstü olaylar yoğundur | Olağanüstülük bulunmaz |
| Uzunluk ve dil | Daha uzun, halk ağzına yakın | Kısa ve özlü, düzgün dil |
| Psikolojik çözümleme | Yok denecek kadar azdır | Yoktur |
Fark 1: Kahraman Çeviresi
En belirgin fark kahraman çeviresindedir. Masalda hayvanların yanı sıra insanlar, devler, periler, cinler ve sihirli eşyalar da yer alabilir; kahramanlar geniş bir dünya oluşturur. Fablada ise kahramanlar çoğunlukla hayvanlar ve bitkilerdir; insanlar nadiren kahraman olarak görünür. Bu sınırlama, fablın tek bir dersi kısa ve öz biçimde vermesini sağlar.
Fabl kahramanlarının bir başka özelliği de sembolik olmalarıdır. Her kahraman bir insan tipini temsil eder: kurnaz tilki, tembel kaplumbağa, kibirli kaz, çalışkan karınca gibi. Okur hayvanı değil, hayvanın temsil ettiği özelliği düşünür. Masalda ise kahramanın böyle bir temsil gücü genellikle yoktur; kahraman yalnızca olayın içinde yer alır.
Fark 2: Amaç ve Son Bölüm
İkinci fark amaç ve son bölümdedir. Masal, bölümleri döşeme, gelişme, sonuç ve dilek olarak sıralanır; anlatıcı tekerleme ile başlar, olayı geliştirir ve sonunda iyi dileklerle kapatır. Masalda ders çoğu zaman örtüktür: dinleyici olaydan kendi sonucuna varır. Fabl ise bölümleri serim, gelişme, sonuç ve hisse şeklindedir; son bölüm olan hisse bölümünde ders açıkça söylenir.
Bu ayrım pratikte çok işe yarar: bir metinde tekerleme ile başlayan bir giriş ve iyi dileklerle biten bir kapanış varsa o metin masaldır. Metin ise olayı anlattıktan sonra doğrudan bir öğütle kapanıyorsa fabldır.
Fark 3: Yapı, Yer ve Zaman
Üçüncü fark yapı ile yer-zaman ögesidir. Masal birkaç olayın birbirine bağlanmasıyla ilerler, olay örgüsü geniştir. Fabl ise tek bir çatışma üzerine kurulur ve olay hızla sonuca varır. Yer ve zaman masalda belirsizdir; uzak diyar ve çok eski zamanlar gibi ifadeler bu belirsizliğin göstergesidir. Fablda ise yer ve zaman ikinci plandadır; hiç verilmeyebilir, önemli olan olayın kendisi ve derstir.
Fark 4: Yazım Biçimi ve Yazar
Dördüncü fark yazım biçimi ile yazar konusundadır. Masal genellikle düzyazı olarak anlatılır; anlatım ezgili, tekrar dolu ve canlıdır. Fabl ise manzum ya da mensur olabilir; manzum fabl dizeler hâlinde yazılmıştır. Yazar bakımından masalın anlatıcısı genellikle anonimdir ve her anlatıcı metni yeniden kurabilir. Fablın ise belirli bir yazarı vardır; yazarın adı eserin kimliğiyle birlikte anılır ve metin sabit bir biçimde yazıya geçmiştir.
Fabl türünün yazılı geleneğinde Ezop öncü kabul edilir. Şiirli fablın öncüsü ise 17. yüzyılda La Fontainedır. Manzum fabl örneklerinde ölçü ve kafiye, fablın kısalığına rağmen korunmuştur.
İki Türün Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, iki türü en çok karıştırılan başlıklarda yan yana koyar. Bir metnin türünü belirlemek için bu satırlardan hangilerinin metinde bulunduğuna bakmak yeterlidir.
| Ölçüt | Masal | Fabl |
|---|
| Kahramanlar | Hayvan, insan ve olağanüstü varlıklar | Çoğunlukla hayvanlar ve bitkiler |
| Kahramanların niteliği | Olay kahramanıdır | Semboliktir, bir insan tipini temsil eder |
| Bölümler | Döşeme, gelişme, sonuç, dilek | Serim, gelişme, sonuç, hisse |
| Son bölümün işlevi | İyi dilek bildirir | Ders açıkça verilir |
| Yer ve zaman | Belirsizdir | İkinci plandadır, genellikle verilmez |
| Olay örgüsü | Geniştir, birkaç olay zinciridir | Dardır, tek çatışmaya yoğunlaşır |
| Olağanüstülük | Yoğundur | Bulunmaz |
| Yazım biçimi | Genellikle düzyazı olarak anlatılır | Manzum ya da mensur olabilir |
| Yazar | Anlatıcı genellikle anonimdir | Yazarı bellidir |
Masalda ders olayın içinde saklıdır; fablda ise ders metnin sonunda açıkça yazılıdır.
Özet
Masal ile fabl ikisi de kısa, kurgusal ve öğüt amacı taşıyan anlatılardır. Aralarındaki başlıca fark kahraman çeviresidir: masalda hayvanların yanı sıra insan, dev ve sihirli eşyalar bulunur; fablda kahramanlar çoğunlukla hayvan ve bitkilerdir ve semboliktir. Masalın bölümleri döşeme, gelişme, sonuç ve dilektir, dersi örtüktür. Fablınki serim, gelişme, sonuç ve hissedir, ders açık verilir. Masalda yer ve zaman belirsiz, olay örgüsü geniştir. Fablda yer ve zaman ikinci plandadır, olay tek çatışmaya yoğunlaşır. Masal düzyazı anlatılır ve anlatıcısı anonimdir; fabl manzum ya da mensur olabilir, yazarı bellidir.
Sık Yapılan Hatalar
En sık hata, fabl ile masalı aynı tür sanmaktır. İkisi de öğüt verse de fabl kısa ve semboliktir ve sonunda hisse bölümü vardır; masal ise daha uzundur, olağanüstüdür ve dilek bölümüyle kapanır. İkinci hata, her masalda hayvan bulunduğunu varsaymaktır. Olağanüstü ve mahalli masallarda kahraman insanlar ya da hayaletler de olabilir. Üçüncü hata, masalın sonunda mutlaka açık bir öğüt bulunduğunu düşünmektir. Masalın son bölümü çoğunlukla iyi dilektir ve ders olaydan çıkarılır.
Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Kahramanları bir kedi ve bir fare olan, olayı tek bir çatışmaya odaklanan, sonunda da kedi hakkında bir öğüt veren kısa anlatı hangi türe aittir?
Çözüm: Anlatıda hayvan kahramanlar vardır ve bu iki tür için de ortak bir özelliktir. Ancak olay tek bir çatışmaya odaklanmıştır, anlatı kısadır ve sonunda bir öğüt açıkça verilmiştir. Bu üç özellik fablın ölçütleridir; masalda ise tekerleme girişi, olağanüstü olaylar ve iyi dilek bölümü beklenirdi.
Ne Öğreneceğiz
Masal ile fablın kahramanları, amaçları, yapıları, anlatım biçimleri ve son bölümlerindeki farklar ile ortak yönlerinin tablo hâlinde karşılaştırıldığı konudur. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Masal ile fablın ortak özelliklerini örneklerle sıralar.
- İki türün kahraman çeviresi ve olay örgüsü arasındaki farkı açıklar.
- Masalın döşeme-gelişme-sonuç-dilek, fablın serim-gelişme-sonuç-hisse yapısını karşılaştırır.
- Yer ve zaman ögesinin iki türde farklı işlev gördüğünü gösterir.
- Yazar ve aktarım yolu bakımından masal ile fablın ayrıldığını belirtir.
- Fablın manzum ve mensur yazılabilmesi ile yazarının etkisini irdeler.
- Verilen bir parçanın masal mı fabl mı olduğunu gerekçesiyle belirler.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Masal ile fablın ortak noktası ders verme amaçlarıdır; ikisi de kurgusal ve kısa anlatılardır.
- Fabl kahramanları semboliktir; masal kahramanları ise olayın içinde görev yapan olay kahramanlarıdır.
- Masalın son bölümü dilek, fablın son bölümü hissedir; bu ayrım iki türü en kolay ayıran ölçüttür.
- Masalda yer ve zaman belirsizken fablda ikinci plandadır; fablda asıl önem taşıyan olay ve derstir.
- Masalın anlatıcısı genellikle anonimdir ve metni yeniden kurabilir; fablın yazarı belli, metni sabittir.
- Fabl manzum da mensur da yazılabilir; manzum yazılmış olana manzum fabl denir.
- Masallarda olağanüstülük yoğundur, fabllarda ise kural olarak bulunmaz.
- Fabl kısa ve özlüdür; uzun betimleme ve ayrıntılı psikolojik çözümleme bu türe yabancıdır.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir arkadaşınız, fabl okurken kahramanların gerçek hayatı yansıttığını ve bu nedenle olayın gerçekçi olması gerektiğini söyledi. Bu sözü nasıl düzeltmelisiniz?
- Adım 1: Arkadaşınızın fabli gerçekçi bir anlatı sanmakta olduğu anlaşılır.
- Adım 2: Fabl kahramanlarının sembolik olduğu hatırlatılır; her biri bir özelliği ya da insan tipini temsil eder.
- Adım 3: Okurun hayvanın kendisini değil temsil ettiği özelliği izlediği açıklanır.
- Adım 4: Bu yüzden fablın amacı gerçekçilik değil, kısa bir anlatıyla ders vermektir.
Sonuç/cevap: Fabl kurgusaldır ve kahramanları semboliktir. Kurgusallık amaç değil, tek bir dersi kısa ve öz biçimde anlatmanın aracıdır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Parçanın Türünü Belirleme konusunun adımları:
- Adım 1: Anlatıda insan dışı kahramanların bulunduğu görülür; bu iki tür için de ortak bir özelliktir.
- Adım 2: Olayın tek bir çatışmaya odaklandığı ve anlatının kısa tutulduğu belirlenir.
- Adım 3: Anlatının sonunda dersin açıkça söylendiği görülür; tekerleme girişi ve iyi dilek bölümü yoktur.
- Adım 4: Bu üç ölçüt birlikte değerlendirildiğinde metnin fabl olduğu sonucuna varılır.
Kendini Dene
Soru: Aşağıda iki ayrı parça verilmiştir. Her parçanın masal mı fabl mı olduğunu belirleyin, kararınızı en az iki ölçütle gerekçelendirin ve sonuçta ortak özellikleri iki cümleyle özetleyin.
Örnek cevap: Örnek cevap: Her parça için tür kararı verilir ve gerekçe en az iki ölçütle desteklenir. Tekerleme ile başlayan ve iyi dileklerle biten parça masal, kısa bir çatışma anlatıp sonunda doğrudan öğüt veren parça fabldır. Gerekçelerde son bölümün işlevi, yer ve zaman ögesi, kahraman çeviresi ve olayın odak noktası başlıklarından en ikisi kullanılmalıdır. Ortak özellikler bölümünde iki türün de ders verme amacı taşıdığı, insan dışı kahraman kullanabildiği, kurgusal ve kısa anlatılar olduğu belirtilmelidir. Puanlama anahtarı: iki parçanın türünün doğru belirlenmesi 6 puan; her parça için iki ölçütün yazılması ve doğru uygulanması 8 puan; ortak özelliklerin iki cümleyle özetlenmesi 4 puan; yazım düzeni ve açıklama tutarlılığı 2 puan. Toplam 20 puan.
