Masal

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Masal, dünyanın en eski edebî türlerinden biridir ve bugüne kadar sözlü gelenekle yaşamıştır. Bu konuda önce masalın ne olduğunu ve nasıl anlatıldığını öğreneceğiz; sonra masalın bölümlerini, türlerini ve özelliklerini inceleyeceğiz. En sonunda masalı fablle karşılaştırarak iki tür arasındaki farkı kesinleştireceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Masalın tanımını ve sözlü gelenek içindeki yerini açıklar.
• Kazanım 2: Bir masalın bölümlerini (giriş, gelişme, sonuç ve ağaç göster) tanır ve örnekler.
• Kazanım 3: Masalın temel özelliklerini sayar ve her birini metinden örnekle gösterir.
• Kazanım 4: Masalı, anlatım biçimine göre (sözlü / yazılı) ve türlerine göre sınıflandırır.
• Kazanım 5: Masal ile fabl arasındaki farkları ve ortak yönleri karşılaştırmalı olarak çözümler.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Masal konusu, fabl konusunun hem öncesi hem de kardeşidir. Bu konuya başlamadan önce şunları biliyor olman gerekiyor:

• Sözlü gelenek nedir: Yazıya geçirilmeden, insanların hafızasında ve dilinde yüzyıllarca yaşayan ürünler sözlü geleneği oluşturur. Masal, atasözü, tekerleme ve ezgi bu geleneğin en bilinen örnekleridir.
• Olay örgüsü kavramı: Bir olayın başlaması, gelişmesi ve bitmesi olay örgüsüdür. Masalda bu yapı çok belirgindir.
• Temel kavram: temsil (alegori). Bir niteliği, onu taşıyan başka bir varlıkla göstermeye temsil denir. “Açgözlü” niteliğini bir kurtla göstermek temsildir.
• Kahraman kavramı: Edebî metinde olayın içinde yer alan ve olayı ilerleten kişi ya da varlıktır. Masalda kahraman çoğunlukla bir hayvandır.
• Ders ve öğüt ayrımı: Ders, öğretilmek istenen fikir; öğüt ise davranışa yönlendiren söz. Masalda bunlar genellikle ağaç göster adı verilen son bölümde bulunur.

Hatırlatma: Masalı araştırırken hiçbir kitaptan birebir alıntı yapman gerekmez. Masalın yapısını, özelliklerini ve türlerini bilmek, verilen bir masal metnini çözümlemek için yeterlidir.

Masal Nedir?

Masal, hayvanları, insanları ya da fantastik varlıkları kahraman olarak seçen; hayali, kısa ve eğlenceli bir olay anlatarak bir ahlak dersi veren sözlü edebî türdür. Masal, insanlık tarihinin en eski edebî ürünlerinden biridir ve yazıdan önce yüzyıllarca sözlü olarak yaşamıştır.

Masalın dört temel niteliği vardır:

• Hayalidir. Masalda olaylar gerçek değildir. Kahramanlar düşünen, konuşan ve eylemde bulunan varlıklardır; ancak bu dünyada gerçekleşmez.
• Geneldir. Maskesiz bir karakter bulunmaz. Kahramanların adı yoktur ya da sadece “küçük kızıl”, “bilge nine” gibi sıfatla anılırlar. Bu, masalın her toplumda, her yerde anlaşılabilmesini sağlar.
• Kısadır. Masal birkaç sayfayı geçmez. Kısalık, hem ezberlenmeyi hem de anlatılmayı kolaylaştırır.
• Ders verir. Her masalın sonunda bir ağaç göster bölümü bulunur ve bu bölüm masalın öğütünü taşır.

Masalın diğer bir özelliği sözlü gelenek ürünü olmasıdır. Anlatıcı (masal anlatıcısı) masalı ezberden, her seferinde yeniden kurarak anlatır. Bu yüzden aynı masalın farklı anlatıcılarda farklı ayrıntılarla anlatıldığı görülür. Masaldaki olay örgüsü sabit kalır ama dil ve üslup değişir.

Masalın Bölümleri

Bir masal dört bölümden oluşur. Bu bölümler her masalda aynı sırayla ve aynı işlevle yer alır.

Ağaç göster masalın en ayırt edici bölümüdür. Diğer üç bölüm anlatır, ağaç göster öğretir. Bu yüzden masal okurken ilk iş buradaki cümleyi bulmaktır.

Ağaç gösterin üç biçimde kurulduğunu bilmek gerekir:

• Atasözü biçiminde: “Bir elmayla iki kuzu bir olur mu?”
• Deyim biçiminde: “Ağır yük altında ezilenler.”
• Doğrudan öğüt biçiminde: “Kimi başkasına güvenerse, elinde bir şey kalmaz.”

Sınav ipucu: “Ağaç göster” sorusu çıkarsa, cevap masalın sonundaki öğüt cümlesidir; seçeneklerde olay örgüsünü özetleyen değil, genel bir ders veren cümle aranır.

Masalın Özellikleri

Masalın özellikleri, onu diğer sözlü türlerden ayırır. Yedi temel özellik sayılır.

1. Masalda yazar yoktur. Yazar belli değildir, çünkü metin toplulukla yaşamıştır. Bu yüzden masalda anlatıcı, bakış açısı ve üslup soruları sorulmaz.
2. Masallarda kişiler özleşmiştir. Kahramanların kişisel bir geçmişi yoktur; onlar bir tipi temsil eder. Kahramanın adı yerine sıfatı kullanılır: “genç çoban”, “bilge nine”, “kibirli aslan”.
3. Masal topluluktan doğmuştur. Yazarının bireysel kaygıları ve kişisel tarihi metinde yoktur. Bu yüzden masalda bir tür kimliksizlik vardır.
4. Masalda konu ve olay sıralıdır. Bir masalda olaylar belli bir sırayı izler; rastgele değil. Bu sıra, masalin akıcılığını sağlar.
5. Masal bir ahlak dersi verir. Ağaç göster bölümünde açık bir ders verilir. Bu ders, masalın varlık nedenidir.
6. Masalda hayal ve gerçek iç içedir. Kahramanlar hayali olsa da masalın anlattığı gerçektir. Yani masalda kurgu vardır ama gerçeklik iddiası da vardır.
7. Masal her toplumda yaşamıştır. Benzer masallar dünyanın her yerinde, farklı adlarla anlatılmıştır. Bu ortak yapı, masalın evrenselliğini gösterir.

Yedinci özellik ayrı bir açıklama ister. Masal, “bir elma iki kuzu” hikâyesiyle Türkiye’de, benzer bir olay örgüsüyle başka ülkelerde de anlatılır. Ancak olayın ayrıntıları, kahramanların nitelikleri ve ağaç gösterin cümlesi her toplumda farklıdır. Yani olay örgüsü ortak, metin farklıdır. Bu, masalın sözlü doğasının en açık kanıtıdır.

Masal Türleri

Masallar, anlatım biçimine ve konusuna göre birkaç başlıkta incelenir. Sınavda hangi ölçüte göre sınıflandırma yapılacağını bilmek gerekir.

Sınav için önemli ayrım: Masalın türleri arasındaki geçişler yumuşaktır. Bir masal hem hayvan masalı hem fantastik masal olabilir. Bu yüzden sınavda “hangi türdür?” sorusuna verilen cevap, masalın ağırlıklı özelliğine göre verilir.

Adım adım: Bir Masal Metnini Çözümleme

Bir masal metni verildiğinde şu beş adımı izle. Bu yöntem, “bu metnin yapısını çözümleyiniz” sorularının hazır cevabıdır.

1. Adım 1 — Kahramanı ve niteliğini bul. Metinde kim var? Bu kahraman nasıl davranıyor? Davranışından hangi nitelik çıkarılıyor? Maskesiz bir kişi olup olmadığını kontrol et.
2. Adım 2 — Ortamı ve zamanı belirle. Olay nerede ve ne zaman geçiyor? “Bir varmış bir yokmuş” gibi belirsiz bir başlangıç, masalın sözlü doğasına işaret eder.
3. Adım 3 — Olay örgüsünü sırala. Metindeki cümleleri giriş, gelişme, sonuç olarak sırala. Gelişme bölümünde olayların nasıl bir zincirle bağlandığını yaz.
4. Adım 4 — Ağaç gösteri bul. Metnin sonundaki öğüt cümlesini bul. Bu cümle genellikle bir atasözü, bir deyim ya da doğrudan bir öğüttür.
5. Adım 5 — Özelliği metinden gerekçelendir. Masalın yedi özelliğinden hangisi bu metinde görülüyor? Her özellik için metinden bir kanıt göster.

Uygulama: Aşağıdaki masal metnini bu beş adıma göre çözümle.

Bir varmış bir yokmuş, bir çoban koyunlarını otlatırken bir kuyunun içine düşmüş. Çoban bağırmaya başlamış; kurtlar duyup koşmuşlar. Kuyunun dibinde bir parıltı varmış. Çoban, “İçindeki parıltı yaldızın olsa keşke,” demiş. Kurtlardan biri, “Sen neyin peşindesin?” diye sormuş. Çoban, “Canlıyı kurtaracağım,” demiş. Kurt, “O zaman önce kendini kurtar,” demiş. Koyunlar kuyunun kenarına gelmiş, birbirlerinin sırtına basarak çobanı dışarı çıkarmışlar.

Çözüm:

• 1. adım: Kahramanlar çoban, kurt ve koyunlardır. Çobanın niteliği açgözlülük (kuyunun dibinde altın araması), kurtun niteliği çıkarcılık, koyunların niteliği ise dayanışmadır. Kişiler özleşmiştir: çobanın adı yoktur, sadece “çoban” denir.
• 2. adım: Ortam belirsizdir; yalnızca bir kuyu ve çobanlık vardır. “Bir varmış bir yokmuş” ifadesi zaman ve mekânın kasıtlı olarak belirsizleştirildiğini gösterir. Bu, sözlü masal özelliğidir.
• 3. adım: Girişte çoban kuyuya düşer. Gelişmede kurtlar gelir, çoban altın arar, kurt bunu açıkça reddeder. Sonuçta koyunlar çobanı kurtarır. Dikkat çekici nokta şudur: çobanın açgözlülüğü işe yaramamış, hatta işine zarar vermiştir; kurtaranlar koyunlardır. Bu, masalın dersini anlatıdan daha güçlü biçimde ortaya koyar.
• 4. adım: Metinde ağaç göster açık bir cümle olarak verilmemiştir; ancak metnin sonundaki kurtarma eylemi bir öğüt taşır. Ağaç göster bunu şöyle kurar: “Açgözlülüğe kapılıp başkasını düşünmeyen, kendi kurtuluşunu da zor bulur.”
• 5. adım: Metinde masalın yedi özelliğinden en belirgin olanı kişilerin özleşmiş olmasıdır. Ayrıca olay örgüsünün sıralı anlatılması ve hayali bir kurulum da görülür.

Günlük hayattan bir uygulama: masal mantığı günlük dilde

Masalın kalıpları edebiyatın dışında da günlük konuşmamızda yaşar. Çocukların bir kavga sonrası söylediği “Düşen bir kişiyi gördüğünde yardım et” cümlesi, doğrudan bir masal ağaç gösteridir.

Maskelerin ve logoların kullandığı masal anlatıcılığı da buna örnektir. Bir marka, bir hayvanı bir niteliğin temsilcisi yaptığında, o hayvanın bilinen masal geçmişini de üstlenir. Bu yüzden bazı hayvanlar reklamlarda bilinçli olarak kötü seçilir: fare, kene ve yılan gibi. Bu, masal kalıbının günümüz diline taşınmış hâlidir.

Toplumda bir olayı anlatırken kullandığımız “tilki”, “kurt”, “koyun” gibi ifadeler de masalın dil bilgisine dayanır. “Daldaki kuzu gibi” demek, korkaklığı; “tilki gibi” demek, kurnazlığı ifade eder. Bu kalıpları doğru kullanmak, masalın mantığını bilmenin göstergesidir.

İleri örnek: sınav odaklı soru tipleri ve çözümleri

Bu konuda en sık karşılaşılan soru tipleri şunlardır. Her birinin nasıl çözüleceğini örnek metin üzerinden görelim.

• Soru tipi 1 — Tür tanıma. “Metin hangi türdür?” Cevap: masal. Gerekçe: kahramanlar hayvandır, metinde yazar yoktur, olay kısa ve hayalidir ve sonunda bir ders verilir.
• Soru tipi 2 — Özellik belirleme. “Aşağıdakilerden hangisi masalın bir özelliği değildir?” Cevap: “Metinde yazarın kendisine ait bir üslup vardır” değildir; çünkü masalda yazar yoktur.
• Soru tipi 3 — Ağaç göster bulma. Seçeneklerden hangisi ağaç gösterdir? Cevap, olayı genelleyen bir ders veren seçenektir; olayı özetleyen değil.
• Soru tipi 4 — Sözlü ve yazılı masal ayrımı. “Anlatım biçimine göre masal çeşitlerini yazınız.” Cevap: sözlü masal ve yazılı masal.
• Soru tipi 5 — Kahramanın niteliği. “Bu metinde kurt neyi temsil eder?” Cevap, metindeki davranışla verilir; gelenekle değil.

Uygulama sorusu: Aşağıdaki metni değerlendiriniz.

“Bir su kuyusunda bir atlı, atını su içirirken yerde bir para görür. Atı bırakıp aşağı iner, suyun çok derin olduğunu görür ve vazgeçer. Sonra yanından geçen bir başka atlı, aynı yerde iner. O da suyun çok derin olduğunu görür, ama yine de iner ve kova ile su çeker. İkinci atlı, bindiği atın üzerine bir kova bağlayarak suyu yukarı çıkarır. O sırada birinci atlı, ikisini izler ve gülümser.”

Çözüm: Metin bir masaldır; ancak ağaç göster bölümü eksiktir, yani metin tam bir masal değildir. Gerekçe: kahramanlar (iki atlı) niteliklerini temsil eder (biri tembel, biri çalışkan), kişiler özleşmiştir (adları yoktur), olay örgüsü sıralıdır. Ancak sonunda bir ders verilmemiştir. Metin olayı bırakmadan önce ağaç göster eklenmelidir. Doğru ağaç göster şöyle olabilir: “Umduğunu değil de kendi çabasını kazanan yol bulur; kuyu derin olsa da kova uzandırır.” Bu eksiklik, sınavda “bu metin hangi yönüyle eksiktir?” sorusuna verilecek cevaptır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Masalın en sık karıştırıldığı türlerle farkı bu tabloda toplanmıştır. Masal–fabl ayrımı özellikle önemlidir; çünkü ikisi de kısa ve ders veren türlerdir.

Maskesiz Kişi ve Topluluktan Doğma Özelliği

Masalın en çok sorulan ve en çok yanlış anlaşılan özelliği budur. Konuyu ayrı bir bölüm olarak ele almak gerekir.

• Maskesiz olmak şu demektir: Kahramanın kendisine ait bir adı, ailesi, yaşı veya geçmişi yoktur. O sadece bir temsildir. Çoban “çoban”dır, kurt “kurt”tur; kimse onları tanımaz.
• Neden önemlidir: Maskesizlik, masalın evrenselliğini sağlar. Okur, kahramanın kim olduğunu bilmez ama niteliğini hemen anlar. Bu yüzden aynı masal her kültürde anlaşılabilir.
• Topluluktan doğma şu demektir: Metinde yazarın kişisel izi, yaşamından bir anı ya da bir olayı yoktur. Masal, hiçbir bireyin eseri değildir; topluluğun ortak malıdır.
• Bu iki özelliğin sonucu: Masalda anlatıcı, bakış açısı ve üslup soruları sorulmaz. Bu sorular, yazarın ve anlatıcının var olduğu türlerde sorulur.

Sınav tuzağı: “Masalda anlatıcı vardır, ancak bu anlatıcı yazar değildir.” ifadesi doğrudur. Masalda anlatıcı vardır (masalı anlatan kişi), ama bu anlatıcı bir şahıs değildir ve yazar gibi düşünülmez. Bu yüzden “masalda anlatıcı yoktur” demek de “maskesiz” ilkesiyle karıştırılabilir; sınavda seçenekleri bu ayrımla okumak gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar sınavda en sık yapılanlardır. Her birinin neden yanlış olduğu ve doğru yolu açıkça yazılmıştır.

• Masal ile fabli aynı saymak: İkisi de kısa ve ders veren türlerdir ama masalda yazar yoktur ve ağaç göster bulunur; fablde yazar vardır ve hisse bölümü bulunur. “Fabl masalın bir türüdür” ifadesi eksiktir.
• “Masalda yazar vardır” demek: Bu, masalın en sık yapılan yanlışıdır. Masalda yazar yoktur; çünkü metin toplulukla yaşamıştır.
• Ağaç gösteri olay örgüsü sanmak: Ağaç göster, olayı özetleyen değil genel bir ders veren bölümdür. “Çoban kuyuya düştü” bir olay örgüsüdür, ağaç göster değildir.
• Masalda kişilerin adları olduğunu düşünmek: Masalda kişiler özleşmiştir; ad yerine sıfat kullanılır. “Ali” değil, “çoban” denir.
• Masalı uzun edebî metin sanmak: Masal kısadır. “Masal uzun bir anlatıdır” ifadesi yanlıştır.
• Atasözü ile masalı aynı saymak: Atasözü bir cümledir, olay içermez. Masalda ise olay vardır ve o olaydan sonuca varılır.
• Sözlü masalda anlatımın sabit olduğunu sanmak: Sözlü masal her seferinde yeniden kurulur; aynı anlatıcı bile iki kez farklı anlatabilir. Bu, masalın en özgün özelliğidir.

Kısaca özet

Kısaca: Masal, hayali kahramanlarla kısa bir olay anlatarak ahlak dersi veren sözlü edebî türdür. Dört bölümden oluşur: giriş, gelişme, sonuç ve ağaç göster. Kahramanları özleşmiştir, adları yoktur ve birer niteliği temsil ederler. Masalda yazar bulunmaz; çünkü metin toplulukla yaşamıştır. Anlatım biçimine göre sözlü ve yazılı masal olarak ikiye ayrılır. Ağaç göster bölümü masalın öğüdünü taşır ve atasözü, deyim ya da doğrudan bir öğüt biçiminde olabilir. Masal, bugüne kadar yazıya geçirilmeden yaşayabilen en eski edebî türdür.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Masalın dört temel özelliği hayali, genel, kısa ve ders veren oluşudur.
• Masalda yazar yoktur; metin topluluktan doğmuştur.
• Kişiler özleşmiştir: ad yerine sıfat kullanılır, kişisel geçmişleri yoktur.
• Ağaç göster bölümü anlatırken öğretir; olay örgüsüyle karıştırılmamalıdır.
• Sözlü masal her anlatımda yeniden kurulur; yazılı masal ise sabittir.
• Masal fablden yazarı, hisse bölümü ve üslubuyla ayrılır.
• Maskesizlik, masalın her toplumda anlaşılabilmesini sağlar.

Kendin dene: üç soru

Aşağıdaki üç soruyu önce kendin cevapla, sonra cevabına bak. Kendi cevabınla aşağıdakiler arasındaki farkı bulmaya çalış; farkı bulmak, konuyu tamamladığını gösterir.

1. Soru 1 (dokuz işlevin dördünü birden): Masalın yedi özelliğinden üçünü say ve her birini masalın tanımıyla ilişkilendir.
2. Cevap: (a) Hayali olması: Olaylar gerçek değildir; kahramanlar düşünen ve konuşan varlıklardır ama gerçek bir dünyada yaşamazlar. (b) Genel olması: Kişiler özleşmiştir, adları yoktur; “çoban”, “aslan”, “kurt” gibi genel adlar kullanılır. (c) Ders vermesi: Metnin sonunda ağaç göster bölümü bulunur ve masal bir ahlak öğüdü verir. Bu üçü birlikte masalın hem eğlenceli hem öğretici olmasını sağlar.
3. Soru 2 (adım adım çözümleme): Yukarıdaki masal metninde ağaç göster bölümü var mıdır? Varsa neyi öğretir, yoksa nasıl tamamlanır?
4. Cevap: Metinde ağaç göster açık bir bölüm olarak yoktur; metin kurtarma sahnesiyle biter. Bu eksiklik, metnin tam bir masal olmadığını gösterir. Metnin sonuna şu türden bir öğüt eklenmelidir: “Umduğunu değil de kendi emeğini kazanan yolu bulur; derin kuyu bile kova ile su verir.” Bu cümle bir atasözü ya da deyim biçiminde de kurulabilir. Ağaç göster, olayı özetlemez; kuyudaki altının boş çıkması ve kova ile su çekilmesi gibi olayları genelleştirir.
5. Soru 3 (tür karşılaştırması): Aynı olay bir fabl olarak anlatılsaydı, metinde üç şey değişirdi. Üçünü yaz.
6. Cevap: Birincisi, metinde bir yazar bulunur ve bu yazarın kendi üslubu, kendi dili vardır; masalda yazar yoktur. İkincisi, sonunda ağaç göster yerine ayrı bir hisse bölümü yer alır ve bu bölüm anlatıcının doğrudan sözüdür. Üçüncüsü, olay örgüsü daha kısa ve daha düzenli kurulur; fablde giriş–gelişme–sonuç disiplini masaldan daha sıkıdır ve metinde uzun betimlemelere yer verilmez.

Kendini dene bölümünü çözdüysen bu konunun dokuz işlevini de görmüş olursun: ne öğreneceğiz, ön bilgi, basit örnek, ileri örnek, adım adım çözüm, karşılaştırma tablosu, sık yapılan hatalar, özet ve kendini dene.