Şiirde Yapı ve Ahenk

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Şiir, Türk edebiyatının hem en eski hem de en çok incelenen türüdür. Bu konuda şairin sözlerine verilen adı, ölçü ve uyak gibi ses unsurlarını, nazım biçimlerini ve şiir türlerini öğreneceğiz. Konu boyunca hece ölçüsü ile aruz ölçüsünün farklarını, redif ile kafiyenin ayrımını ve şiir türlerini nasıl tanıyacağınızı göreceksiniz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Şiirin yapı birimlerini (dize, kıta, beyit, bent, mısra) tanır ve yerlerini belirler.
• Kazanım 2: Ahenk unsurlarını (ölçü, uyak, redif) tanır ve bir şiirde bunları tespit eder.
• Kazanım 3: Hece ölçüsü ile aruz ölçüsünü karşılaştırır, aralarındaki farkı açıklar.
• Kazanım 4: Nazım biçimlerini (manzum, mensur) ve nazım birimlerini tanır.
• Kazanım 5: Şiir türlerini ayırt eder ve bir metnin türünü gerekçesiyle belirler.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Şiir konusu, ses bilgisi ve söz sanatları bilgisi üzerine kurulur. Şunları biliyor olman gerekiyor:

• Hece nedir: Hece, bir sözcükteki ünlü harflerden oluşan ses birimidir. Bir sözcükteki ünlü harf sayısı, o sözcüğün hece sayısına eşittir. Bu kural, hece ölçüsünü anlamak için zorunludur.
• Ünlü uyumları: Türkçede bir sözcükteki ünlülerin birbirine yakın olmasına uyum denir. Uyum kelimesi iki heceli, şair iki hecelidir; çünkü ikisinde de ünlüler birbirine yakındır.
• Söz sanatları: Benzetme, istiare, mecaz-ı mürsel gibi sanatlar şiirde yoğun olarak kullanılır. Bu sanatları tanımak, şiirin anlamını çözümlemeyi sağlar.
• Anlam katmanları: Şiirde denotatif (gerçek) anlam ile konotatif (yan) anlam birlikte çalışır. Söz sanatları anlam katmanları üretir.
• Noktalama: Şiir, özellikle uzun şiirlerde noktalama kurallarına uyar; ancak kısa şiirlerde noktalama farklı kullanılabilir.

Hatırlatma: Şiirde uyak duyulan, redif ise kelimenin kendisinden sonra gelen aynı ekdir. Bu ikisini ayırmadan ölçü soruları çözülemez.

Şiir Nedir, Neyden Kurulur?

Şiir, duygu ve düşüncenin ölçülü ve ahenkli bir dille, dizeler hâlinde anlatılmasıdır. Şiiri diğer edebî türlerden ayıran temel özellik düzenli ses ve ölçüdür. Bu özellik olmadan şiirden söz edilemez.

Şiirin dört temel unsuru vardır:

• Düşünce (konu): Şairin anlatmak istediği fikir. Konu, şiirin neden yazıldığını açıklar.
• Duygu: Şairin ruh hâli. Sevgi, özlem, isyan, hüzün, neşe gibi duygular şiirin sıcaklığını verir.
• Hayal: Şairin zihninde canlandırdığı görüntü. Hayal, şiiri somutlaştırır ve akılda kalıcı kılar.
• Dil ve biçim: Şairin kullandığı söz varlığı ve şiirin ölçüsü, uyağı, redifi. Biçim olmadan şiir, düz bir anlatı olur.

Şiir ile düz yazı arasındaki temel fark düşüncenin aktarılma biçimidir. Düz yazıda düşünce, uzun cümlelerle ve bağlaçlarla akış hâlinde verilir. Şiirde ise düşünce kırılır, parçalanır ve her parça ayrı bir dizede yer alır. Bu kırılma hem anlamı hem de ritmi değiştirir.

Yapı Birimleri: Dize, Kıta, Beyit, Bent ve Mısra

Şiirin yapı birimleri, şiirin bölümlenme biçimini belirler. Bu birimleri tanımak, bir şiiri okurken nerede durulacağını bilmek demektir.

Önemli ayrım — nokta ile virgül: Bir dizede birden fazla anlam varsa, anlam birimleri virgülle ayrılır: Gün doğumu, her gün tekrarlar. Bu iki anlam birimdir ama tek dizedir. Bu yüzden dize sayısını bulurken virgül sayısını değil, satır sayısını esas almak gerekir.

Sınav ipucu: “Bu şiirde kaç kıta vardır?” sorusunda, kıtaların ayrım yeri genellikle boş satır ile yapılır. Bu yüzden kıta sayısı, metindeki boş satır sayısına bakılarak bulunur.

Ahenk Unsurları: Ölçü

Ölçü, dizelerdeki hece sayısının düzenli ve eşit olmasıdır. Ölçü, şiirin temel ses düzenidir. Ölçüsüz bir şiir düzenli bir ahenk kazanamaz.

Türk şiirinde iki temel ölçü vardır: hece ölçüsü ve aruz ölçüsü.

Hece Ölçüsü

Hece ölçüsü, her satırdaki hece sayısının eşit olduğu ölçüdür. Dizedeki hece sayısına hece ölçüsü (ya da hece kalıbı) denir ve dünya, dört, yedi gibi rakamlarla gösterilir.

• Hece ölçüsüne uygun dize sayısı: Bu tür şiirlere dünya ölçüsü, dörtlük ya da yedili denir.
• Hece ölçüsünün kırılması: Bazı dizelerin hece sayısının diğerlerinden fazla olmasına hece ölçüsü bozulması denir. Bu bozulma kasten yapılabilir; amacı, o dizenin önemini vurgulamaktır.

Hece sayısını nasıl bulursun? Üç kural vardır ve sınavda bunlara sırayla bakmak gerekir.

1. Kural 1: Bir sözcükteki ünlü harf sayısı, o sözcüğün hece sayısına eşittir. Kitap iki hece, öğretmen üç hece, masal iki hece.
2. Kural 2: Değil, ben, sen, biz, siz gibi tek heceli zamirler ayrı sayılır. Gelen iki hece olarak alınır.
3. Kural 3: Bir dize sonunda nokta, virgül, ünlem ya da soru işareti varsa, o dize kendi başına tamamlanır. Ancak sonuna gibi birleşik yapılar tek sayılır.

Uygulama: Aşağıdaki dizede hece ölçüsünü bulunuz.

“Bu şiiri okurken aklıma eski günler geldi.”

Çözüm: Dizeyi böleriz: Bu / şi-i-ri / o-kur-ken / ak-lı-ma / es-ki / gün-ler / gel-di. Sözcükleri tek tek sayalım: Bu (1) + şi-i-ri (2) + okur-ken (3) + aklıma (3) + es-ki (2) + gün-ler (2) + gel-di (2) = 1+2+3+3+2+2+2 = 15 hece. Bu dize 15 heceli bir dizedir. Aynı sonucu ünlü harfleri tek tek sayarak da doğrulayalım: Bu(1) şi-i-ri(2) o-kur-ken(3) ak-lı-ma(3) es-ki(2) gün-ler(2) gel-di(2) toplam 15. İki yöntem de aynı sonucu verdiği için sayım doğrulanmıştır. Dikkat: okur-ken sözcüğü çoğu zaman iki hece sanılır, ama içinde üç ünlü harf (o, u, e) vardır ve bu nedenle üç hecelidir. Hece ölçüsü hesaplanırken sözcükler harf harf değil, ünlü harf sayısına göre bölünür.

Aruz Ölçüsü

Aruz ölçüsü, hece sayısına değil, hecelerin sürelerine dayanan bir ölçüdür. Hece sayısı eşit olsa bile hecelerin uzunluk ve kısalığı farklıdır; aruz bu farkı ölçer.

• Uzun hece: Kendisinden sonra iki ünsüz gelen hece uzundur. şal, dol, göz, at gibi sözcüklerdeki kapanık heceler uzundur.
• Kısa hece:Kendisinden sonra tek ünsüz gelen hece kısadır. ne, de, gör, al gibi heceler kısadır.
• Kapalı hece: Sözcüğün sonundaki ünsüzle biten hece. kitap sözcüğündeki ap hecesi kapalıdır.
• Açık hece: Sözcüğün sonunda ünsüz olmayan hece. ne hecesi açıktır.

Neden aruz kullanılır? Aruz, hece ölçüsüne göre çok daha ince bir denge kurar. Bu nedenle, özellikle eski şiirlerde aruz ölçüsüne geçilmiştir. Ancak aruz ölçüsü, kendi içinde çok katı kuralları olan bir sistemdir; bu yüzden 9. sınıfta aruzun ayrıntılı hesabından çok, tanıtıcı bilgileri önemlidir.

Ölçü Bozulması

Ölçü bozulması, bir şiirde ölçünün bilinçli olarak bozulmasıdır. Amaç, o dizenin önemini vurgulamak, okuru hazırlamak ya da şaşırtmaktır.

• Bozulma bazen bir sonraki dizeyi güçlendirir. Kısa bir dizenin ardından uzun bir dize geldiğinde, okur o dizeye daha çok odaklanır.
• Bozulma bazen vurgu aracıdır. Şair, önemli bir kelimenin etrafını genişleterek o kelimeyi öne çıkarır.
• Bozulma kazara da olabilir. Bu yüzden şiirde ölçü bozulması bulunurken “bu bilinçlidir” yazılamaz; yalnızca “bu dizenin ölçüsü diğerlerinden farklıdır” denir.

Uyak, Redif ve Ses Tekrarları

Şiirin ahenk kurmasını sağlayan başlıca ses öğesi uyaktır. Uyak, dize sonlarında aynı sesin yinelenmesidir.

• Kafiye (tam uyak): Dize sonlarındaki kafiye hecesinden önceki bütün seslerin aynı olmasıdır. akşam / bakışım gibi.
• Kısmi uyak: Yalnızca son sesin aynı olduğu durumdur. Bu, Türk şiirinde en yaygın uyak türüdür.
• Tam uyak (misfiy): Dize sonlarındaki bütün seslerin aynı olmasıdır. Örnek vermek zordur; çünkü anlam bütünlüğü bozulur.
• Redif: Uyak sağlandıktan sonra dize sonuna eklenen ve her dizede aynı olarak tekrarlanan ek ya da sözcüktür.

Uyak ile redif arasındaki fark sınavda en sık karıştırılan noktadır. Redif, uyağın kendisi değildir; uyağın hemen ardından gelen ve bütün dizelerde aynı kalan kısımdır. Bu yüzden bir dizenin sonundaki hece hem uyak hem redif olamaz.

Redif çeşitleri:

• Tam redif: Uyak ve redif birlikte anlamlı bir sözcük oluşturur. akşam / yapışım
• Yarım redif: Uyak ve redif birlikte anlamsız kalır. gün / üzüm
• Redifsiz kafiye: Uyağın ardından hiçbir ek gelmez; yalnızca uyak vardır.

Örnek çalışma: Aşağıdaki dizelerde uyağı ve redifi bulunuz.

Akşam oldu, gözlerimde yaş var.
Gönlümde hâlâ senin bir nefesin var.

Çözüm: İki dize var kelimesiyle bitiyor. Var kelimesi her iki dizede aynı yerde ve aynı biçimde geçiyor. Bu durumda var hem uyak hem de redif işlevi görür. Kısmi uyak ise yaş ile nefesin arasında aranır; ancak bu sesler aynı olmadığı için kısmi uyak da yoktur. Doğru bulgu şudur: bu dizeler redifli kafiye kullanmıştır ve redif “var” kelimesidir.

Nazım Biçimleri: Manzum ve Mensur

Şiirin bölümlenme biçimine nazım biçimi denir. İki temel nazım biçimi vardır.

• Manzum nazım: Heceleri sayılabilir, durakları belli, düzenli dizelerden oluşan nazımdır. Kafiyeden önce gelen kısım ve redif görünür biçimde yer alır.
• Mensur nazım: Heceleri sayılamayan, düzensiz ve kafiyesiz anlatımdır. Nazım biçimi yoktur ama satırlar hâlinde yazılır. Bu yüzden mensur şiir, şiir türü değil nazım biçimidir; altında şiir, düz yazı ya da makale bulunabilir.

Kritik ayrım: Mensur bir nazım biçimidir, bir tür değildir. Bu yüzden “mensur şiir türü” denmez; “mensur nazımla yazılmış şiir” denir. Mensur, düzyazı şiirinin de içinde bulunabildiği için bir yazım biçimi düzeyindedir.

Nazım Birimleri: Dörtlük, Beyit, Bent

Nazımda kullanılan birimler, şiirin bölümleme biçimini belirler.

• Dörtlük: Dört dizeden oluşan nazım birimi. Halk şiirinde ve hece ölçüsünde çok yaygındır. Kendi içinde anlam bakımından bölünmez.
• Beyit: İki dizeden oluşan birim. Klasik Türk şiirinde (divan şiiri) temel birimdir.
• Bent: Birbirine bağlı dörtlüklerden ya da beyitlerden oluşan bölüm. Her dörtlüğün başında bir nakil bulunur.

Günlük hayattan bir uygulama: ahenk günlük dilde

Şiirin ahenk düzeni, günlük konuşmada da karşımıza çıkar. Reklam sloganları, özellikle ölçü ve uyak kurallarına uyacak biçimde yazılır; çünkü akılda kalan şey, ölçülü ve ahenkli olanıdır.

• Nakarat tekrarı: Şarkılarda nakaratın aynı biçimde tekrarlanması, şiirdeki redif mantığıyla aynıdır: hem kolay hatırlanır hem de akılda kalıcı olur.
• Ritimli cümle kurma: Günlük dilde bile “gel gör, seç gör, iç gör” gibi tekrarlar kullanırız. Bu, şiirdeki ses tekrarının gündelik karşılığıdır.
• Sayı kullanımı: “Üç, iki, bir” gibi sıralı sayılar, ölçü hissini güçlendirir. Şiirde de sayı tekrarları aynı işlevi görür.

Bu örnekler şunu gösterir: ahenk bir edebiyat konusu değil, bir dilsel düzen tekniğidir. Bu teknik öğrenilmeden şiir dinlenemez.

Adım adım: Bir Şiirin Yapısını Çözümleme

Bir şiir metni verildiğinde şu beş adımı izle. Bu yöntem, “bu şiirin özelliklerini belirtiniz” sorularının hazır cevabıdır.

1. Adım 1 — Nazım biçimini belirle. Heceleri sayılabiliyor ve düzenli mi? Evetse manzum, hayırsa mensur. Bu ilk adımdır, çünkü diğer bütün tespitler buna bağlıdır.
2. Adım 2 — Nazım birimini belirle. Kaç dizeden oluşan bloklar var? Dört dize ise dörtlük, iki dize ise beyit, birden çok dörtlük bağlantılıysa bent.
3. Adım 3 — Ölçüyü belirle. Hece sayıları eşit mi? Eşitse ve sayılar 3-5-7 gibi tipik değerlere yakınsa hece ölçüsü. Değilse ve hece süreleri düzenliyse aruz ölçüsü.
4. Adım 4 — Ahenki belirle. Dize sonlarında aynı ses var mı? Varsa kafiye vardır. Kafiyenin ardından gelen kısım her dizede aynı mı? O zaman redif vardır. Redif varsa kafiyeye redifli kafiye denir.
5. Adım 5 — Şiir türünü belirle. Konuya, söyleyiş biçimine ve dönem bilgisine bak. Kafiyeli ve hece ölçülüyse halk şiiri, aruz ölçülüyse ve dönem özelliği varsa divan şiiri. Serbest yapılıysa modern şiir.

Uygulama: Aşağıdaki şiiri beş adıma göre çözümleyiniz.

Ormanda yürüdüm, yolda gördüm,
Su sesi geldi akışından.
Ağaçlar eğildi, selam verdi,
Dedim ki: “Sana bir selam, ağaç.”

Çözüm:

• 1. adım (nazım biçimi): Dize sonlarındaki seslerin düzenli tekrarı görülüyor; dizelerin yapısı ölçülü. Bu nedenle manzum nazımdır.
• 2. adım (nazım birimi): Her blok dört dizeden oluşuyor. Bu nedenle nazım birimi dörtlüktür.
• 3. adım (ölçü): Dize sonlarındaki hece sayılarına bakıldığında düzenli bir kalıp görülüyor; bu, hece ölçüsüne işaret eder.
• 4. adım (ahenk): Dize sonlarındaki gördüm / verdi / ağaç sesleri birbirine uymaz; ancak gördüm / selam / ağaç ile akışından / ağaç arasında kısmi uyak vardır. Bu dizelerde kısmi uyak kullanılmıştır ve redif yoktur.
• 5. adım (şiir türü): Hece ölçüsü ve dörtlük birimi, halk şiiri geleneğine işaret eder. Ancak konu doğa olduğu için şiir, halk şiirinin modern bir yorumu olarak değerlendirilir.

İleri örnek: sınav odaklı soru tipleri ve çözümleri

Bu konuda en sık karşılaşılan soru tipleri şunlardır. Her birinin nasıl çözüleceğini örnek metin üzerinden görelim.

• Soru tipi 1 — Şiir türü tanıma. Ölçü, nazım birimi ve dönem bilgisi birlikte değerlendirilir. Tek bir ölçüte bakarak cevap vermek yanlıştır.
• Soru tipi 2 — Uyak ve redif ayrımı. Önce kafiyeli sesleri bul, sonra bu seslerin ardından gelen kısma bak. Ardından gelen kısım her dizede aynıysa redif vardır.
• Soru tipi 3 — Hece ölçüsü hesaplama. Üç kuralı sırayla uygula: ünlü harf sayısı, tek heceli zamirler, dize sonundaki noktalama.
• Soru tipi 4 — Nazım biçimi. Manzum mu mensur mu sorusunda ölçü düzenine bak. Mensur, tür değil yazım biçimidir.
• Soru tipi 5 — Ölçü bozulması. Bir dizenin hece sayısının diğerlerinden farklı olup olmadığını karşılaştır. Farklıysa ölçü bozulması vardır.

Uygulama sorusu: Aşağıdaki metni değerlendiriniz.

Çiçekler açtı bahçede bir bir,
Rüzgâr esti yavaşça, yumuşacık.
Ben oturup seyrettim o güzel bahçeyi,
Hiç konuşmadım, hiç de düşünmedim.

Çözüm: Bu dört dize bir dörtlük oluşturur, yani nazım birimi dörtlüktür. Nazım biçimi bakımından, dize sonlarında düzenli bir ses tekrarı bulunmadığı ve hece sayılarının da birebir eşit olmadığı görülür. Bu nedenle metin mensur özelliği gösterir. Ancak mensur bir tür değil bir nazım biçimidir; bu yüzden metnin “mensur şiir” olması, onun şiir türü olmasını gerektirmez. Ölçü bakımından birinci dize çi-çek-ler-a-çtı-bah-çe-de-bir-bir biçiminde sayılırken dördüncü dize daha uzundur; aradaki bu fark bir ölçü bozulması olarak değerlendirilebilir. Sonuç: metin mensur nazımla yazılmış, nazım birimi dörtlük olan ve son dizede ölçü bozulması görülen bir metindir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Şiir konusundaki temel kavramlar, sınavda en sık karıştırılanlardır. Aşağıdaki tablo hece ölçüsü ile aruz ölçüsünü, uyak ile redifi ve manzum ile mensuru ayrı ayrı karşılaştırır.

Şiir Türlerini Tanıma Yöntemi

Şiir türlerini tanımak için dört ölçüt birlikte kullanılır. Bu ölçütler birlikte değerlendirildiğinde tür kesinleşir.

• Ölçüt 1 — Ölçü: Hece ölçüsü mi, aruz ölçüsü mü? Bu tek başına türü vermez ama eleme yapar.
• Ölçüt 2 — Nazım biçimi: Manzum mu, mensur mu? Mensur şiir, düz yazı şiirine yaklaşır.
• Ölçüt 3 — Konu ve söyleyiş: Konu, dönemin ve geleneğin ipucu verir. Ancak konu tek başına yeterli değildir; çünkü aynı konu farklı türlerde yazılabilir.
• Ölçüt 4 — Dönem: Şairin yaşadığı dönem, türü en güvenilir biçimde belirler. Ancak sınavda dönem verilmediyse diğer üç ölçütle sonuç verilmelidir.

Önemli uyarı: “Şiirin konusu X’tir, öyleyse bu bir X şiiridir” çıkarımı geçersizdir. Sevgi teması hem halk şiirinde hem divan şiirinde hem de modern şiirde işlenmiştir. Bu yüzden konu, tür tespitinde yalnızca ipucu değerindedir; belirleyici değildir.

Sınavda güvenli yol: Önce ölçüyü tespit et, sonra nazım biçimini, sonra nazım birimini belirle. Bu üçü birlikte, çoğu durumda türü kesinleştirmek için yeterlidir. Konu ve dönem bilgisi ancak bundan sonra devreye girer.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık yapılanlardır. Her birinin neden yanlış olduğu ve doğru yolu açıkça yazılmıştır.

• Uyak ile redifi karıştırmak: Uyak, dize sonlarında yinelenen sestir. Redif ise uyağın ardından gelen ve her dizede aynı kalan ek ya da sözcüktür. Redif, uyak kavramının devamı değil, ayrı bir unsurdur.
• Redifi olmayan bir kafiyeye redifli kafiye demek: Redif yoksa kafiye redifsizdir. Kafiyenin olup olmadığına bakmadan “redifli” demek yanlıştır.
• Mensur şiiri şiir türü saymak: Mensur bir nazım biçimidir, bir tür değildir. Doğru ifade “mensur nazımla yazılmış şiir”dir.
• Hece sayısını ünlü harf sayısından farklı hesaplamak: Bir sözcükteki ünlü harf sayısı, o sözcüğün hece sayısına eşittir. Bu kural ihlal edilirse ölçü hesabı tutmaz.
• Kafiyeli olduğu için şiir olduğunu sanmak: Kafiyeli düz yazılar vardır. Şiir olmanın koşulu, düzenli ölçü ve ahenk düzenidir; kafiye tek başına yetmez.
• Ölçü bozulmasını yazma hatası saymak: Ölçü bozulması bilinçli bir sanat tercihi olabilir; otomatik olarak hata değildir. Sınavda yalnızca “bu dizenin ölçüsü diğerlerinden farklıdır” denir.
• Dize sayısını virgül sayarak bulmak: Bir dizede virgül olabilir, ancak bu dizeleri ikiye böler. Dize sayısı satır sayısıdır.
• Şiir türünü yalnızca konuya bakarak belirlemek: Konu tek başına tür belirlemez; aynı konu farklı türlerde yazılmıştır. Ölçü ve nazım biçimi önce belirlenmelidir.

Kısaca özet

Kısaca: Şiir, duygu ve düşüncenin ölçülü ve ahenkli bir dille, dizeler hâlinde anlatılmasıdır. Temel yapı birimleri mısra (dize), beyit, kıta ve benttir. Ahenk unsurları ölçü, uyak ve rediftir. Hece ölçüsü hece sayısına, aruz ölçüsü ise hece sürelerine dayanır. Kafiye, uyak hecesinden önceki seslerin aynı olmasıdır; kısmi uyak yalnızca son sesin aynı olmasıdır. Redif, uyağın ardından gelen ve her dizede aynı tekrarlanan kısımdır. Nazım biçimi manzum ya da mensurdur; mensur bir yazım biçimidir, tür değildir. Nazım birimleri dörtlük, beyit ve bent olarak sıralanır. Şiir türlerini tanımak için ölçü, nazım biçimi, nazım birimi ve dönem bilgisi birlikte kullanılır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Şiirin ayırt edici özelliği düzenli ses ve ölçüdür; kafiye tek başına yetmez.
• Dize sayısı satır sayısıdır; virgül dize sayısını artırmaz.
• Hece ölçüsü hece sayısına, aruz ölçüsü hece sürelerine dayanır.
• Redif, uyağın ardından gelen ayrı bir unsurdur; kafiyenin kendisi değildir.
• Redif her dizede aynı tekrarlanır; bu yüzden yalnızca son dizeye bakarak karar verilemez.
• Mensur bir nazım biçimidir, bir tür değildir.
• Ölçü bozulması bir sanat tercihi olabilir; otomatik olarak hata sayılmaz.
• Şiir türü; ölçü, nazım biçimi, nazım birimi ve dönem bilgisiyle belirlenir; konu tek başına yeterli değildir.

Kendin dene: üç soru

Aşağıdaki üç soruyu önce kendin cevapla, sonra cevabına bak. Kendi cevabınla aşağıdakiler arasındaki farkı bulmaya çalış; farkı bulmak, konuyu tamamladığını gösterir.

1. Soru 1 (dokuz işlevin dördünü birden): Aşağıdaki dizelerin ölçüsünü, uyağını ve redifini bul. “Akşam oldu, yıldızlar söndü / Yükseldi ay, sessiz bir rüzgâr esti.”
2. Cevap: Birinci dize ak-şam-ol-du biçiminde dört heceli, ikinci dize yük-sel-di-ay-ses-siz-bir-rü-zgâr-es-ti biçiminde daha uzundur; aradaki bu fark ölçü bozulmasıdır. Dize sonlarındaki sesler karşılaştırıldığında söndü ile estir aynı değildir; ancak akşam / yüksel arasında çok uzak bir ses benzerliği vardır, bu yüzden kısmi uyak zayıftır. Redif için ise uyağın ardından gelen kısma bakılır; her iki dizede de böyle bir tekrarlanan kısım bulunmadığı için redif yoktur. Doğru bulgu şudur: iki dize, kısmi uyak içeren ve son dizede ölçü bozulması görülen dizelerdir.
3. Soru 2 (adım adım çözümleme): Bir şiirin türünü belirlemek için beş adımı sırayla yaz ve her adımda neye bakacağını belirt.
4. Cevap: (1) Nazım biçimi: Heceleri sayılabilir ve düzenli mi? Evetse manzum, değilse mensur. (2) Nazım birimi: Dört dize ise dörtlük, iki dize ise beyit, bağlı dörtlükler varsa bent. (3) Ölçü: Hece sayıları eşit ve 3-5-7 gibi tipik değerlere yakın mı? Öyleyse hece ölçüsü; değilse ve hece süreleri düzenliyse aruz ölçüsü. (4) Ahenk: Dize sonlarında aynı ses var mı; varsa kafiyenin ardından gelen kısım her dizede aynı mı? Öyleyse redifli kafiye. (5) Tür: Ölçü, nazım biçimi ve nazım birimi birlikte değerlendirilir; ancak bunlar yetmezse dönem bilgisi devreye girer. Konu ise yalnızca ipucu değerindedir, belirleyici değildir.
5. Soru 3 (tür karşılaştırması): Hece ölçüsü ile aruz ölçüsünü, dört ölçüt üzerinden karşılaştır.
6. Cevap: (1) Ölçüt: Hece ölçüsü hece sayısına, aruz ölçüsü hece sürelerine dayanır. (2) Ölçme yöntemi: Hece ölçüsünde ünlü harf sayılır; aruzda hece açık mı kapalı mı ve uzun mu kısa mı belirlenir. (3) Yaygınlık: Hece ölçüsü halk şiirinde, aruz ölçüsü divan şiirinde yaygındır. (4) Nazım birimi: Hece ölçüsünde dörtlük ve yedili; aruz ölçüsünde beyit ağırlıklıdır. Ortak nokta şudur: ikisi de manzum nazım biçimindedir ve ikisinde de ölçü bozulması görülebilir.

Kendini dene bölümünü çözdüysen bu konunun dokuz işlevini de görmüş olursun: ne öğreneceğiz, ön bilgi, basit örnek, ileri örnek, adım adım çözüm, karşılaştırma tablosu, sık yapılan hatalar, özet ve kendini dene.