Şiirde Nazım Biçimleri ve Şiir Türleri

Konu Anlatımı

Şiirde Nazım Nedir?

Nazım, düzenli bir ses ve anlam düzenine sahip, ağırlığını yitirmemiş, kafiyeli ve ölçülü söz dizisidir. Nazımın karşıtı düzyazıdır: düzyazıda ölçü ve kafiye kuralı yoktur, anlam ve düşünce ön plandadır. Bu yüzden bir metnin şiir sayılması için yalnızca dize dize yazılmış olması yetmez; düzen, ölçü ve ahenk bulunmalıdır.

Nazım yüzyıllar boyunca yalnızca şiirin değil, atasözü, deyim, yemin, ninni, tekerleme ve âşık şiiri gibi pek çok sözlü söz kalıbının da kuruluş biçimi olmuştur. Nazımı öğrenmek, şiirin yanı sıra bütün halk söz varlığını da çözümlemeyi sağlar.

Nazım Biçimleri: Manzum ve Mensur

Nazım iki temel biçimde karşımıza çıkar. Manzum (ölçülü) nazımda ölçü ve kafiye vardır; dizeler bir kalıba uyar, dize sonlarında uyak düzeni sürer. Manzum nazım hece ölçüsüyle, aruz ölçüsüyle ya da serbest ölçüyle kurulabilir.

Mensur (ölçüsüz) nazımda ise ölçü ve kafiye için bağlayıcı bir kural yoktur. Dize birlikleri korunabildiği hâlde yerleşim düzeni serbesttir. Bu yüzden mensur nazım düzyazıya en yakın şiir biçimidir ve şiirden şiire geçiş bölgesini tanımlar.

• Manzum nazım: ölçüsü ve kafiyesi vardır; dize, dörtlük, beyit ya da bent birimleriyle yazılır.
• Mensur nazım: ölçüsü ve kafiyesi kurala bağlı değildir; duygu ve düşünce akışına göre dizeler uzatılıp kısaltılır.

Nazım Birimleri: Dörtlük, Beyit, Bent

Manzum nazımda birden çok dize bir araya gelerek bir üst birlik oluşturur. Halk şiirinde bu birlik çoğunlukla dört dize olduğu için dörtlük adını alır. Divan şiirinde iki dize birbirinin tamamlayıcısıdır ve bu birlik beyit olarak adlandırılır. Dört dizeden oluşan ve kendine özgü bir ses düzeni taşıyan modern şiir birliklerine ise bent denir.

Hece Ölçüsü, Aruz Ölçüsü ve Serbest Ölçü

Ölçülü şiirde hece ölçüsü ile aruz ölçüsü karşılaştırılır. Hece ölçüsünde dizelerdeki hece sayısı eşittir; yedi heceli bir dörtlükte her dize yedi hecedir. Bu ölçü halk şiirinde, özellikle koşma, mani ve türküde yaygındır. Aruz ölçüsünde hece sayısı değil, hecelerin uzun ya da kısa oluşunun oluşturduğu kalıp esastır; bu yüzden aynı şiirde dizeler farklı sayıda hece içerebilir. Aruz ölçüsü divan şiirinin temel ölçüsüdür. Serbest ölçüde ise ne hece eşitliği ne de kalıp zorunluluğu vardır.

Aruzda kısa vokale örü vokal, uzun vokale açık vokal denir ve hece değeri 1 ile 2 arasında değişir. Ahuvar ölçüsünde ise vokaller 1, 2, 3 ve 4 olmak üzere dört değer alabilir; bu yüzden ahuvar aruzdan daha esnek bir birim sistemine sahiptir. Aruzun kalıplarından bazıları fe'ûlün, fâ'ilâtü, fâ'ilün, mefâ'îlün, müstef'îlün ve muf'a'îlündür.

Söz Sanatları ve Nazım Düzeni

Nazım yalnızca bir ses düzeni değil, aynı zamanda söz sanatlarının en yoğun kullanıldığı metindir. Teşbih (benzetme)de iki varlık vardır ve benzetme edatı açıktır; teşhis (kişileştirme)de tek varlık insan eylemi kazanır; intak (konuşturma)da bu varlık ayrıca konuşur. İstiâre (eğretileme)de bir varlık, kendisine ait olmayan bir adla anlatılır. Mecaz-ı mürsel ad aktarımıdır; mübalağa ise bir durumu gerçekte olabileceğinden çok daha büyük ya da küçük göstermedir.

Nazımda söz sanatı seçimi ölçüye uyarak yapılır. Uzun hece gerektiren bir kalıba oturmayan sözcük, sanat açısından güçlü olsa bile dizeye alınamaz. Bu nedenle şair kimi zaman abartma, tekrar ve sıralama gibi ahenki kolaylaştıran teknikleri de kullanır.

Halk Şiiri

Halk şiiri, halkın kendi dilini ve dünya görüşünü yansıtan, çoğunlukla anonim ve sözlü gelenekten doğmuş şiirdir. Ana ölçüsü hece ölçüsüdür; dizeler 7 ile 11 hece arasında değişir, nazım birimi dörtlüktür. Dili sade, anlatımı doğrudandır. Ezgiyle söylenen türkü, koşma, ağıt ve ninni bu geleneğin en tanıdık örnekleridir.

1. Koşma: 7-11 heceli dört dizelik en yaygın halk şiiri türüdür; karşılaştırma ve atışma havası taşır.
2. Mani: Yedi heceli dört dizeliktir; 3. ve 4. dizeler birbirine uyaktır, 1. ve 2. dize bu uyak zincirinin dışında kalır.
3. Türkü: Ezgi eşliğinde söylenir, 7'li ve 11'li hece ölçüsü yaygındır, ortak bir bestesi vardır.
4. Ağıt: Ölüm, yas ve kahramanlık anlatır; ağırlıklı olarak 8'li hece ölçüsünde yazılmıştır.
5. Ninni, deyiş ve atışma: Ninni uyku ve anneliği, deyiş bir iddiayı, atışma ise iki âşığın karşılıklı deyiş söylemesini anlatır.

Divan Şiiri

Divan şiiri, yazarı belli olan, medreselerde yetişmiş şairlerin aruz ölçüsüyle ve nazım birimi beyit olarak yazdığı şiirdir. Arapça ve Farsça sözcüklerin yoğun olduğu bu şiirde işleniş ağırlık kazanır; ayrıca zanaat ve süsleme ön plandadır.

• Gazel: Kafiyesi ve redifi sabittir; son beyitinde şairin mahlası ya da anısı anılır.
• Şarkı: Beş ya da yedi dize olabilir; kafiye düzeni dizede üç, dört ya da beş dizeyle değişebilir.
• Rubai: Dört dizelik kısa şiirdir; hiciv ve şiir ağırlıklıdır, özlü kurulur.
• Kıt'a ve mesnevi: Kıt'a az beyitlik, mesnevi ise uzun anlatı niteliğindedir.

Modern Şiir

Modern şiir, 20. yüzyılda belirginleşen; ölçü ve kafiyenin tek bir kalıba bağlanmadığı, kişisel ve toplumsal bir söyleşinin ağır bastığı şiirdir. Nazımda serbest ölçü yaygınlaşmış, imge ve imaj öne çıkmıştır. 1950'li yıllardan itibaren Garip, ardından İkinci Yeni ve Yedi Meşale akımları bu değişimi yönlendirmiştir. Görsel şiir denilen anlayış da bu geleneğin uzantısıdır.

Şiir Türlerini Ayırt Etme Yolu

Bir şiirin türünü bulurken yazar, ölçü, nazım birimi ve aktarım yolu soruları çözücüdür. Halk şiiri anonimdir ve hece ölçüsüyle dörtlük üzerine kurulur; divan şiirinde yazar bellidir, aruz ölçüsü ve beyit esastır; modern şiirde ise ölçü serbest bırakılmış, bireysel anlatım öncelik kazanmıştır.

• Önce ölçü: Dizeler eşit heceli mi, yoksa kalıba mı bağlı?
• Sonra nazım birimi: Dört dize mi esas, iki dize mi esas alınıyor?
• Sonra yazar ve dil: Kim yazmış, söz varlığı hangi geleneğe ait?

Ölçüyü aramak şiiri okumak, yazarını aramak şiirin kökenini aramaktır.

Özet

Nazım, düzenli ses düzeniyle kafiyeli ve ölçülü söz dizisidir; düzyazının karşıtıdır. Manzum ve mensur olarak ikiye ayrılır. Manzum nazımda ölçü ve kafiye vardır; mensurda bu iki düzen için kural bulunmaz. Manzum nazım dörtlük, beyit ve bent birimleriyle kurulur. Hece ölçüsünde dizeler eşit hecelidir; aruz ölçüsünde uzun ve kısa vokallerin oluşturduğu kalıp esastır; serbest ölçüde kalıp yoktur. Aruzda vokaller 1 ve 2 değerlidir; ahuvar ölçüsünde ise 1, 2, 3 ve 4 değer vardır. Halk şiiri anonimdir ve 7-11 heceli dörtlüklerden oluşur; koşma, mani, türkü, ağıt, ninni, deyiş, atışma türlerini barındırır. Divan şiiri yazarı belli, aruz ölçülü, beyit birimlidir; gazel, şarkı, rubai, kıt'a ve mesnevi başlıca türleridir. Modern şiirde ölçü serbest bırakılmış, imge ön plana geçmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

En sık hata, manzumu yalnızca kafiyeli şiir sanmaktır. Oysa manzumda hem ölçü hem kafiye vardır. İkinci hata, halk şiirini yalnızca yazıya geçmiş metin sanmaktır; halk şiiri önce sözlü olarak yaşamış, sonra derlenmiştir. Üçüncü hata, divan şiirinde beyit, halk şiirinde ise dörtlük birimini karıştırmaktır. Son hata ise manide bütün dizelerin uyaklı olduğunu düşünmektir; manide uyak zinciri 3. ve 4. dizeleri bağlar.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Yedi heceli dört dizelik, 3. ve 4. dizeleri uyaklı bir şiirde 1. ve 2. dizelerin uyaktan bağımsız olması hangi türe işaret eder?

Çözüm: Verilen ölçü ve dize sayısı hece ölçüsüyle kurulmuş bir halk şiiri gösterir. Yedi hece ve dört dize bilgisi, uyağın yalnızca son iki dize arasında kurulması ise maninin ayırt edici özelliğidir. Bu yüzden aranan tür manidir.

Ne Öğreneceğiz

Nazımın tanımı, manzum ve mensur ayrımı, dörtlük, beyit ve bent birimleri ile halk şiiri, divan şiiri ve modern şiirinin özelliklerinin birlikte ele alındığı konudur. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Nazımı tanımlar, düzyazı ile arasındaki farkı açıklar.
• Nazımı manzum ve mensur olarak ikiye ayırıp örnek verir.
• Dörtlük, beyit ve bent nazım birimlerini ayırt eder.
• Halk şiiri, divan şiiri ve modern şiiri özellikleriyle karşılaştırır.
• Koşma, mani, türkü, ağıt, ninni, deyiş ve atışma türlerini tanır.
• Gazel, şarkı, rubai, kıt'a ve mesnevi türlerini tanıyıp işlevlerini açıklar.
• Hece ve aruz ölçüsü ile ahuvar değerlerini örneklerle uygular.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Nazım ile düzyazı arasındaki fark ölçü ve kafiyedir; yalnızca dize dize yazılmak şiir olmak için yeterli değildir.
• Manzum şiirde hem ölçü hem kafiye bulunur; mensur şiirde bu iki düzen için bağlayıcı kural yoktur.
• Hece ölçüsünde dizeler eşit hecelidir; aruz ölçüsünde hece sayısı farklı olabilir, kalıp aynıdır.
• Aruzda vokaller 1 ve 2 değerlidir; ahuvar ölçüsünde vokaller 1, 2, 3 ve 4 değer alabilir.
• Halk şiiri anonimdir ve hece ölçüsüyle dörtlük biriminde yazılır; divan şiirinde yazar bellidir, birim beyittir.
• Manide uyak 3. ve 4. dizeler arasında kurulur; 1. ve 2. dize serbest gelişim alanı olarak kalır.
• Gazelde kafiye ve redif sabittir; son beyitte şairin mahlası ya da anısına yer verilir.
• Modern şiirde ölçü tek bir kalıba bağlanmamış, serbest ölçü ve imge ön plana geçmiştir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Dizeleri eşit heceli olmayan, durakları kendi ritmine göre değişen ve her satırı ayrı bir birim gibi duran bir metin için nazım biçimi nedir? Gerekçesiyle açıklayınız.

1. Adım 1: Metinde dizelerin hece sayılarının birbirine eşit olup olmadığına bakılır.
2. Adım 2: Eşitlik bulunmadığı için metinde hece ölçüsü yoktur.
3. Adım 3: Aruz ölçüsü kalıbına bağlı uzun ve kısa hece düzeni aranır; o da bulunmamaktadır.
4. Adım 4: Ölçü kuralı bulunmayan ancak dize birliği korunan bu yapı mensur (ölçüsüz) nazımdır.

Sonuç/cevap: Metin mensur, yani ölçüsüz nazımdır. Çünkü ne hece eşitliği ne de aruz kalıbı vardır; buna karşılık metinde düzenli bir dize birliği korunmaktadır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Dize sayıları birbirine eşit olmayan, uyak düzeni kıtadan kıtaya değişen ve birinci tekil şahıs anlatımıyla yazılmış bir parçanın şiir türü için en doğru yorum hangisidir?

1. Adım 1: Dize sayıları karşılaştırılır ve eşit olmadığı görülür.
2. Adım 2: Uyak düzeninin metin boyunca sabit olmadığı saptanır.
3. Adım 3: Anlatımın bireysel bir anlatıcı üzerinden kurulduğu belirlenir.
4. Adım 4: Bu üç bulgu birlikte değerlendirildiğinde parçanın modern şiir anlayışına ait olduğu sonucuna varılır.

Sonuç/cevap: Parça modern şiirdir. Halk şiirinde eşit heceli dörtlükler ve düzenli uyak, divan şiirinde aruz kalıbı ve beyit birimi beklenirken burada serbest ölçü vardır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Nazım Biçimini Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Metinde dizelerin hece sayılarının birbirine eşit olup olmadığına bakılır.
2. Adım 2: Eşitlik bulunmadığı için metinde hece ölçüsü yoktur.
3. Adım 3: Aruz ölçüsü kalıbına bağlı uzun ve kısa hece düzeni aranır; o da bulunmamaktadır.
4. Adım 4: Ölçü kuralı bulunmayan ancak dize birliği korunan bu yapı mensur (ölçüsüz) nazımdır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Aşağıda yedi heceli dört dizelik, uyağı yalnızca 3. ve 4. dizeler arasında kurulan bir parça verilmiştir. Önce parçanın türünü belirleyin, sonra türü belirleyen üç ölçütü yazın ve her ölçütü parçadaki karşılığıyla eşleştirin.

Örnek cevap: Örnek cevap: Parçanın türü manidir. Ölçütler ve eşleştirmeler şöyle yapılır: birinci ölçüt dize sayısıdır; parçada dört dize vardır ve dörtlük halk şiirinin temel birimidir. İkinci ölçüt hece sayısıdır; dizeler yedi hecelidir ve halk şiirinin 7-11 heceli ölçüsüne uyar. Üçüncü ölçüt uyağın kuruluş yeridir; uyak yalnızca 3. ve 4. dizeler arasında kurulmuştur, bu da maninin ayırt edici özelliğidir. Puanlama anahtarı: türün doğru belirlenmesi 4 puan; üç ölçütün yazılması 3 ölçü için 3er puan 9 puan; her ölçütün parçadaki karşılığıyla eşleştirilmesi 3 ölçü için 2er puan 6 puan; yazım düzeni ve açıklama tutarlılığı 1 puan. Toplam 20 puan.