Zaman ve Takvim

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Zaman ve Takvim konusunu ele alacağız. Kaynakların birbirini tamamladığı yeri not edeceğiz; tarih çalışırken en çok işe yarayan yöntem budur.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Zaman ile kronoloji kavramlarını ayırt eder.
• Kazanım 2: Verilen bir yılın hangi yüzyıla ait olduğunu hesaplar.
• Kazanım 3: Takvim türlerini esas aldıkları gök cisimlerine göre ayırır.
• Kazanım 4: Hicri ve miladi yıllar arasında dönüştürme yapar.
• Kazanım 5: Türklerin kullandığı takvimleri özellikleriyle sıralar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuya geçmeden önce Tarih Bilimi ve Kaynaklar konusunu bilmemiz gerekiyor. Tarih Bilimi ve Kaynaklar içindeki kavramlar bu derste doğrudan kullanılacak; aradaki bağı kurmadan sayısal işleme geçmek en sık yapılan hatadır.

• Tarih Bilimi ve Kaynaklar — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Zaman ve Kronoloji

Yaşanmış olayların bir zaman dilimine yerleştirilmesine zaman, bu olayların oluş sırasına göre düzenlenmesine ise kronoloji denir. Kronoloji tarihin iskeletini kurar; olay doğru zamana yerleştirilmeden neden-sonuç ilişkisi de kurulamaz.

Zaman ölçü birimlerine bölünür: gün, ay, yıl, yüzyıl ve çağ. Bir yılda 12 ay, bir yüzyılda 100 yıl bulunur. Bir dönemin hangi yüzyıla ait olduğunu bulmak, hem sınavda hem tarih okumak için temel bir beceridir.

Yüzyıl Hesabı

Bir yılın yüzyılını bulmak için yıl 100'e bölünür; bölüm tam sayıysa bölüm kadar, kalan varsa bölüm 1 artırılır. Örneğin 1453 sayısı 100'e bölündüğünde bölüm 14, kalan 53'tür; kalan olduğundan 14 + 1 = 15. yüzyıl bulunur.

Yüzyılın başı ile sonu da aynı kuraldan gelir: n. yüzyıl, (n − 1) · 100 + 1 yılında başlar ve n · 100 yılında biter. Bu yüzden 15. yüzyıl 1401 yılında başlayıp 1500 yılında sona erer. Ayrıca yıl 100'ün tam katıysa (örneğin 100 veya 2000) kalan olmadığından doğrudan bölüm kadar yüzyıl alınır.

Takvim Türleri

Takvim, zamanı ölçü birimlerine ayıran düzenli sayım sistemidir. Temel ayrım, hesabın esas alındığı gök cismine göre yapılır.

Güneş takvimi, Dünya'nın Güneş çevresindeki yıllık hareketini esas alır; Miladi takvim bu gruptadır. Ay takvimi, Ay'ın evrelerini esas alır ve yılda yaklaşık 10 gün geri gider; Hicri takvim buna örnektir. Güneş ve ay hareketini birlikte kullanan takvimler de vardır.

Miladi ve Hicri Takvim

Miladi takvim, Julius Sezar döneminde düzenlenmiş, MS 525'te ise başlangıcı belirlenmiştir; takvim düzenlemeleri 1582'de Gregoryen reformuyla güncellenmiştir. Bugünkü yaygın kullanım Gregoryen takvimidir.

Hicri takvim, İslam tarihinin başlangıcı olarak Hicretin (622) alınmasıyla oluşmuştur ve Hz. Ömer döneminde resmî takvim olarak kabul edilmiştir. Ay esaslı olduğundan 12 ayı 354-355 gün sürer ve mevsimlerle aynı takvimde birleşmez.

Türklerin Kullandığı Takvimler

Türkler tarih boyunca birden fazla takvim kullanmıştır: 12 Hayvanlı Türk takvimi Türklere özgüdür ve bir yıl 365 gün olarak hesaplanmıştır; ayrıca Uygur takvimi, Hicri takvim, 1079'da düzenlenen Celâli takvimi, 1840'ta kabul edilen Rûmnî takvimi ve Miladi takvim kullanılmıştır.

Hicri ile Miladi Arasında Dönüşüm

Hicri yılı miladiye çevirmek için 622 çıkarılır; miladiyi hicriye çevirmek için 622 eklenir. Örneğin 1000. hicri yıl, 1000 − 622 = 378 miladi yıla karşılık gelir. Dönüşümde yalnızca yıl taşınır, gün ve ay sabit kalır.

Sınav Odaklı Uygulama

Sınavda yüzyıl sorularında bölme yapıp kalan kontrolü, takvim sorularında ise esas alınan gök cismi okunur. 'Türklere özgü' ibaresi geçiyorsa 12 Hayvanlı takvim, '622' sayısı geçiyorsa Hicret ve Hicri takvim birlikte düşünülür.

Günlük hayattan bir uygulama

Şimdi konuyu kendi hayatımızdaki bir duruma uygulayacağız. Zaman ve Takvim bilgisi olmadan da bu iş yapılabilir, ama nasıl yapıldığını açıklamak zorlaşır; soru tam da bu açıklamayı istiyor.

Uygulama sorusu: Sınıf takvimi hazırlarken miladi ve hicri takvimlerin farkını dikkate alacaksın. Ay takviminin neden her yıl geri gittiğini, bu durumun dini gün ve bayram tarihlerine etkisini ve iki takvimi aynı takvimde göstermek için hangi bilgilere ihtiyaç olduğunu 4-5 cümleyle açıkla.

Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Sınıfta işe yarayan pratik notlar

• Yüzyıl hesabında önce 100'e böl, kalan varsa bölüme 1 ekle; tam bölünürse olduğu gibi al.
• Yüzyılın başlangıcını soran sorularda (n − 1) × 100 + 1 kalıbını kullan.
• Takvim sorularında ilk soru şu olsun: güneş mi ay mı esas alıyor?
• 622 sayısı görünce Hicret ve Hicri takvim bağlantısını hatırlat.
• Türklere özgü takvim sorularında 12 Hayvanlı takvimi öncelikle değerlendir.

İki örnek üzerinde çözüm

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Yüzyıl Hesabı

Soru: 1453 yılı hangi yüzyıla aittir?

1. Adım 1: Yıl 100'e bölünür: 1453 ÷ 100 = 14,53.
2. Adım 2: Bölüm tam sayıdır ama kalan da vardır; kalan olduğundan bölüme 1 eklenir.
3. Adım 3: 14 + 1 = 15 bulunur.

Cevap: 15. yüzyıl

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Tam Bölünen Yılın Yüzyılı

Soru: 1000 yılı hangi yüzyıldadır?

1. Adım 1: 1000 sayısı 100'e tam bölünür.
2. Adım 2: Tam bölündüğünden kalan yoktur ve bölüm doğrudan alınır.
3. Adım 3: 1000 ÷ 100 = 10 sonucu verir.

Cevap: 10. yüzyıl

Terimler ve aralarındaki fark

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kurallar, formüller ve ölçüler

Bu konunun dayandığı kurallar aşağıdadır. Tabloyu ezberlemek değil, kuralın hangi soruda işe yaradığını görmek esastır.

Yukarıdaki ölçülerin arkasındaki kural ve formüller şunlardır:

Hangi hatalara dikkat edelim?

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Yüzyılı bölmeden yazmak: 1453 için 14. yüzyıl demek yanlıştır; kalan olduğundan 15. yüzyıl bulunur.
• Miladi ile Hicri takvimi karıştırmak: Miladi güneş, Hicri ay esaslıdır.
• Celâli takvimini miladi sanmak: Celâli takvimi Türk-İslam tarihine ait bir düzenlemedir.
• Kronolojiyi tarihî olay sanmak: Kronoloji olayların zaman sırasını ifade eder, olayın kendisi değildir.
• 12 Hayvanlı takvimi yabancı sanmak: Bu takvim Türklere özgüdür.

Kısaca özet

Kısaca: Zaman, olayların yerleştirildiği dilimdir; kronoloji ise olayların oluş sırasıdır. Yüzyıl hesabı yılın 100'e bölünmesiyle yapılır ve kalan varsa bölüme bir eklenir. Miladi takvim güneş, Hicri takvim ay esaslıdır; aralarındaki fark 622 yıldır. Türkler 12 Hayvanlı, Uygur, Hicri, Celâli, Rûmnî ve Miladi takvimleri kullanmıştır.

Sınav öncesi şu maddeleri tekrar etmek yeterli olacaktır:

• Kronoloji, olayları zaman sırasına yerleştirmektir; olayın kendisi değildir.
• Yüzyıl hesabında tam bölünmeyen yıllarda bölüme 1 eklenir.
• Miladi takvim güneş yılına, Hicri takvim ay yılına dayanır.
• Ay takvimi yılda yaklaşık 10 gün geri gider, bu yüzden mevsimleri takip etmez.
• Hicri takvimin başlangıcı hicrettir (622) ve Hz. Ömer döneminde kabul edilmiştir.
• 12 Hayvanlı Türk takvimi Türklere özgü bir takvimdir.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. 1923 yılı hangi yüzyıla aittir? (Şıklar: 18. yüzyıl · 19. yüzyıl · 20. yüzyıl · 21. yüzyıl)
2. Hicri takvim esas olarak hangisini alır? (Şıklar: Güneş yılını · Ay'ın evrelerini · Haftanın gün sayısını · Saat sayısını)
3. Tarihî olayların oluş sırasına göre düzenlenmesine ne denir? (Zaman ve Takvim) (Şıklar: Kronoloji · Takvim · Dönemlendirme · Yorum)

Cevap anahtarı: 1) 20. yüzyıl — 1923 ÷ 100 işleminde bölüm 19 ve kalan olduğundan 19 + 1 = 20. yüzyıl sonucu elde edilir.

2) Ay'ın evrelerini — Hicri takvim ay takvimidir; ay yılı 354-355 gün sürdüğü için yılda yaklaşık 10 gün geri gider.

3) Kronoloji — Kronoloji, olayları zaman sırasına dizerek tarihin kronolojik iskeletini oluşturur.

Komşu konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Tarih Öğrenmenin Faydaları — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tarihin Doğası — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tarihsel Bilginin Üretim Süreci — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tarih Araştırma ve Yazımında Dijitalleşme — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Bu anlatım hakkında

Zaman ve Takvim başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Sınıf takvimi hazırlarken miladi ve hicri takvimlerin farkını dikkate alacaksın. Ay takviminin neden her yıl geri gittiğini, bu durumun dini gün ve bayram tarihlerine etkisini ve iki takvimi aynı tak… (10 puan)
• Aşağıdaki olayları yıllarına göre kronolojik olarak sırala, her olayın hangi yüzyılda olduğunu hesaplayarak göster ve yüzyıl hesabının kuralını bu örnek üzerinden açıkla: İlk vahiy (610), Hicret (622… (15 puan)
• Sınıf panosu için yıllar ve takvimler bölümü hazırlayacaksın. Eski Türklerin 12 Hayvanlı Takvimi ile miladî takvimi yıl adlandırılması, döngü düzeni ve kullanıldığı dönem başlıklarından karşılaştır;… (15 puan)

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Yüzyıl Hesabı konusunun adımları:

1. Adım 1: Yıl 100'e bölünür: 1453 ÷ 100 = 14,53.
2. Adım 2: Bölüm tam sayıdır ama kalan da vardır; kalan olduğundan bölüme 1 eklenir.
3. Adım 3: 14 + 1 = 15 bulunur.

Karşılaştırma Tablosu