Tarih Bilimi ve Kaynaklar

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Tarih Bilimi ve Kaynaklar konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Tarihin tanımını, konusunu ve temel amacını açıklar.
• Kazanım 2: Tarihin yöntemini basamakları hâlinde sıralar.
• Kazanım 3: Tarihî kaynakları birinci el ve ikinci el olarak sınıflandırır.
• Kazanım 4: Tarihin yardımcı bilimlerini inceledikleri alanla eşleştirir.
• Kazanım 5: Kaynak eleştirisi ile tarihî bilginin güvenilirliğini değerlendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu, dersin başlangıç adımlarından biri; öncesinde ayrı bir kavram birikimi yok. Yine de konuyu anlamak için gereken temel terimleri ilk bölümde tanımlayacağız. Kavramları tek tek öğrenmek, sonra birlikte kullanmak daha sağlıklıdır.

Tarih Nedir?

Geçmişte yaşanmış olayları yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilime tarih denir. Tarihin konusu insan ve insan faaliyetleridir; yalnızca savaşları ya da yöneticileri değil, toplumun ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamını da kapsar.

Tarih bir bilimdir; çünkü sistematik araştırma yürütür, kanıtlara dayanır ve sonuçları gerekçelendirir. Olayı tek başına bilmek yetmez, olayın hangi koşullarda doğduğunu ve ne sonuçlar doğurduğunu açıklamak gerekir. Bu nedenle tarih, olayları yalnızca sıralamaz, yorumlar.

Tarihin Yöntemi

Tarihî bir bilgiye ulaşmak izlenen yol şöyledir: önce bir araştırma sorusu belirlenir, ardından bu soruya cevap verecek kaynaklar toplanır. Toplanan kaynakların güvenilirliği sınandıktan sonra bilgiler yorumlanır ve sonuç bir düzende sunulur.

Yöntemin her basamağında eleştirel bakış korunmalıdır; çünkü kaynağı kullanmak ile kaynağı doğrulamak ayrı işlemlerdir. Yorum aşamasında kaynakta olmayan bir bilgi eklenirse tarihî bilgi değil, tahmin ortaya çıkar.

Kaynak Türleri

Kaynaklar, olayın geçtiği döneme ait olup olmalarına göre ikiye ayrılır. Birinci el kaynak, olayın yaşandığı döneme ait belge ve buluntulardır: yazıt, sikke, ferman, fotoğraf ve o gün yazılmış mektuplar buna örnektir. İkinci el kaynak ise sonradan yazılmış ve birinci el kaynaklardan yararlanan eserlerdir: ansiklopediler, sonradan kaleme alınmış tarih kitapları ve belgeseller bu gruptadır.

Kaynaklar yazılı ve sözlü olarak da incelenir. Yazılı kaynaklar metin içerir; sözlü kaynaklar ise anlatım, halk bilimi ve yaşantı aktarımı biçimindedir. Her iki türde de kaynağın kim tarafından, ne zaman ve hangi amaçla üretildiği sorgulanmalıdır.

Tarihin Yardımcı Bilimleri

Tarih, tek başına yetişmez; diğer bilimlerden yardım alır. Bu bilimler, kaynağın okunması, tarihlenmesi ve yorumlanmasını kolaylaştırır.

Kaynak Eleştirisi ve Tarih Yazımı

Kaynak eleştirisi iki aşamalıdır. Dış eleştiri, kaynağın fiziksel bütünlüğünü, tarihini ve yazım koşullarını sorgular. İç eleştiri ise kaynağın içerdiği bilgilerin tutarlılığını, diğer kaynaklarla örtüşüp örtüşmediğini sınar. Amaç kaynağı yok saymak değil, ne kadar güvenebileceğini belirlemektir.

Tarih yazımı farklı yaklaşımlarla da ele alınabilir; olayı yalnızca belgelere dayandıran anlatımlar kadar, toplumsal yapı ve ekonomik koşulları öne çıkaran yaklaşımlar da vardır. Bu farklılık, aynı dönemin birden fazla biçimde anlatılabilmesini mümkün kılar.

Sınav Odaklı Uygulama

Sınavlarda en çok kaynak türü ile yardımcı bilim eşleştirmesi sorulur. Bir soruda sikke, ferman ya da kitabe geçiyorsa doğrudan ilgili yardımcı bilime yönelin; 'sonradan yazılmış' ibaresi varsa kaynak ikinci eldir. Tarihin konusu sorularında ise cevabın insanı ve insan faaliyetlerini kapsadığından emin olun.

Tarih Bilimindeki Temel Kavramlar

Tarih, geçmişte yaşanmış olayları yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilim dalıdır. Bu bilim, sadece savaşlar veya yöneticileri değil, toplumun ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamını da kapsar. Tarih, olayları sadece sıralamakla kalmaz; bu olayların hangi koşullarda doğduğunu ve ne sonuçlar doğurduğunu açıklamak için yorumlar. Bu nedenle, tarih bilimi, sadece olayların kaydedilmesiyle sınırlı değildir, aynı zamanda bu olayların etkilerini de incelemektedir. Yorum olarak adlandırılan tarih biliminin temel unsurlarından biri, olayların neden ve sonuçlarını bağlamakta ve bu bağlamı diğer bilimlerle ilişkilendirmektedir. Tarih, sadece geçmişteki olayları değil, bu olayların gelecekteki etkilerini de değerlendirmektedir. Bu nedenle, tarih bilimi, sadece geçmişteki olayları anlama yerine, bu olayların gelecekteki etkilerini de tahmin etme yeteneğine sahiptir.

Tarih biliminin temel amacı, geçmişteki olayları anlama ve bu olayların günümüz toplumuna etkilerini anlamakta ve bu etkileri gelecekteki olaylarla ilişkilendirmektedir. Bu amaçla, tarih bilimi, sadece olayların sıralanmasıyla sınırlı değildir; aynı zamanda bu olayların nedenleri ve sonuçları arasındaki ilişkiyi de incelemektedir. Tarih, geçmişteki olayları anlama sürecinde, bu olayların hangi koşullarda doğduğunu ve ne sonuçlar doğurduğunu açıklamak için yorumlar. Bu yorum, tarih biliminin en önemli unsurlarından biri olarak, olayların neden ve sonuçlarını bağlamakta ve bu bağlamı diğer bilimlerle ilişkilendirmektedir. Yorum süreci, tarih biliminin en temel işlevini oluşturur ve bu işlev, tarih biliminin gelecekteki olaylarla ilişkilendirilmesini sağlamaktadır.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Tarih Bilimi ve Kaynaklar bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Okul kütüphanesindeki bir tarih kitabında okuduğun bir bilginin doğruluğunu araştırmak istiyorsun. Hangi kaynaklara bakacağını, hangi sırayla ilerleyeceğini ve bilginin güvenilir olup olmadığına nasıl karar vereceğini adım adım açıklayan 4-5 cümlelik bir araştırma planı yaz.

Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Kaynak sorularında 'döneme ait mi, sonradan mı yazılmış' sorusunu ilk soru olarak sor.
• Yardımcı bilimleri inceledikleri nesneyle eşleştir: sikke-para, kitabe-taş, yazı-eski metin.
• Tarihin konusu sorularında cevabın insanı ve insan faaliyetlerini kapsadığını kontrol et.
• Neden-sonuç sorularında önce koşulu, sonra sonucu ayrı ayrı belirleip aradaki bağı kur.
• Eleştiri sorularında dış eleştiri ile iç eleştiri arasındaki farkı cümlede ara.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Kaynak Türünün Belirlenmesi

Soru: Bir devletin adına bastığı ve o dönemde tedavüle giren sikke hangi kaynak türüdür?

1. Adım 1: Sikkenin olayın ve devletin yaşadığı döneme ait olduğu belirlenir.
2. Adım 2: Döneme ait olması, kaynağın doğrudan birinci el verisi olmasını sağlar.
3. Adım 3: Sonradan üretilmiş ya da kopyalanmış bir belge olmadığı için ikinci el sayılmaz.

Cevap: Birinci el (asıl) kaynak

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Tarihin Konusunun Ayırt Edilmesi

Soru: Aşağıdaki konulardan hangisi tarihin doğrudan inceleme alanına girmez?

1. Adım 1: Tarihin konusu insan ve insan faaliyetleri olarak tanımlanır.
2. Adım 2: Ekonomi, savaş, hukuk ve kültür insan faaliyeti olduğu için tarihin alanındadır.
3. Adım 3: İnsan etkisinden bağımsız işleyen gök cisimlerinin hareketi astronomi konusudur.

Cevap: Gök cisimlerinin doğal hareketleri tarihin değil astronominin konusudur

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Her yazılı eseri birinci el kaynak saymak: Sonradan yazılmış kitap ve makaleler ikinci el kaynaktır.
• Tarihi yalnızca savaşlar olarak düşünmek: Tarih toplumun ekonomisini, kültürünü ve gündelik yaşamını da inceler.
• Yardımcı bilimleri karıştırmak: Nümizmatik sikkeleri, paleografya eski yazıları, epigrafya kitabeleri inceler.
• Kaynak eleştirisini kaynağa saldırı sanmak: Eleştiri, kaynağın ne kadar güvenilir olduğunu ölçmeye yarar.
• Olayı neden-sonuç bağlamı olmadan sıralamak: Yalnızca tarih sırası vermek tarih bilimi değildir, kronoloji listesidir.

Özet

Kısaca: Tarih, geçmişteki insan faaliyetlerini yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilimdir. Kaynaklar birinci el ve ikinci el olarak ayrılır; birinci el kaynaklar olayın dönemine aittir. Kronoloji, arkeoloji, paleografya, nümizmatik ve diplomatika gibi yardımcı bilimler kaynağın okunması ve doğrulanmasında tarihe yardımcı olur. Kaynak eleştirisi ise bilginin güvenilirliğini ölçen iki aşamalı süreçtir.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Tarih, olayları yer ve zaman belirterek ve neden-sonuç ilişkisiyle inceler.
• Tarihin konusu insan ve insan faaliyetleridir; yalnızca savaşlardan ibaret değildir.
• Birinci el kaynaklar olayın dönemine ait olduğu için daha yakından bilgi verir.
• Yardımcı bilimler tarihin tek başına yapamadığı okuma, tarihlendirme ve yorum işlerini üstlenir.
• Aynı kaynak farklı amaçlarla yazılabilir; bu yüzden kaynağın amacı da sorgulanır.
• Kaynak eleştirisi, kaynağı reddetmek değil güvenilirliğini ölçmek için yapılır.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Tarihî bir belgenin bilgilerinin başka kaynaklarla karşılaştırılıp tutarlılığının sınanmasına ne ad verilir? (Şıklar: Coğrafi inceleme · İç eleştiri · Kronolojik sıralama · Metin çevirisi)
2. Sikke ve paraları inceleyen yardımcı bilim hangisidir? (Şıklar: Paleografya · Nümizmatik · Epigrafya · Kronoloji)
3. Tarihin konusu aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Yalnızca savaşlar · İnsan ve insan faaliyetleri · Sadece yöneticilerin hayatı · Doğa olaylarının tamamı)

Cevap anahtarı: 1) İç eleştiri — Kaynağın bilgilerinin tutarlılığının sınanması iç eleştiridir; belgenin fiziksel durumu ise dış eleştiri kapsamındadır.

2) Nümizmatik — Nümizmatik, sikkeleri ve paraları inceler; paleografya yazıları, epigrafya kitabeleri konu alır.

3) İnsan ve insan faaliyetleri — Tarih, insanı ve insanın toplumsal, ekonomik, siyasal ve kültürel faaliyetlerini inceler; doğa olayları doğrudan konusu değildir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Zaman ve Takvim — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tarih Öğrenmenin Faydaları — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tarihin Doğası — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tarihsel Bilginin Üretim Süreci — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak notu

Bu derste Tarih Bilimi ve Kaynaklar konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Okul kütüphanesindeki bir tarih kitabında okuduğun bir bilginin doğruluğunu araştırmak istiyorsun. Hangi kaynaklara bakacağını, hangi sırayla ilerleyeceğini ve bilginin güvenilir olup olmadığına nası… (10 puan)
• Sınıfa iki kaynak gösteriliyor: (a) dönemine ait bir ferman, (b) iki yüz yıl sonra yazılmış bir destan. Bu kaynaklardan hangisinin neden daha güvenilir olduğunu, her birinin hangi bilgiyi vermede güç… (15 puan)
• Tarih biliminin temel kavramı olarak 'neden-sonuç ilişkisi' ne anlama gelir? Örnek vererek açıklayınız. (10 puan)