İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler konusunu yer ile insan ilişkisi üzerinden anlatacağız. Konumu okumak, o yerde nelerin olup bittiğini anlamanın ilk adımıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Doğal sera etkisinin çalışma biçimini açıklar ve insan kaynaklı sera etkisinden ayırt eder.
• Kazanım 2: Sera gazlarını tanıyarak salınım artışının yeryüzünü ısıtma biçimini açıklar.
• Kazanım 3: Ozon tabakasının görevini, incelme nedenlerini ve canlılar üzerindeki etkisini ilişkilendirir.
• Kazanım 4: Küresel ısınmayla buzul erimesi, deniz seviyesi değişimi ve aşırı hava olayları arasındaki ilişkiyi kurar.
• Kazanım 5: İklim değişikliği ile doğal afetler arasındaki bağı doğru örneklerle değerlendirir.
• Kazanım 6: Doğal salınımlarla insan kaynaklı değişimleri birbirinden ayırt eder.
• Kazanım 7: Azaltım ve uyum yaklaşımlarını tanımlayarak günlük yaşamdan örnekler verir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu derste İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri konusunu hatırlayarak ilerliyoruz. İki konu arasındaki bağı kurmak, ayrı ayrı ezberlemekten daha kalıcı bir öğrenme sağlar.

• İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Hava Olayları ve Günlük Hayata Etkileri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

İklim Değişikliği Nedir?

İklim değişikliği, bir bölgenin sıcaklık, yağış, basınç, nem ve rüzgâr değerlerinin uzun yıllar boyunca değişmesidir. Tek bir günün sıcak ya da soğuk olması hava durumudur; ancak on yıllar boyunca ortalamaların kayması iklim değişikliği anlamına gelir. Bu değişimler doğal süreçlerden kaynaklanabileceği gibi insan faaliyetleriyle de hızlanabilir.

Günümüzde en çok konuşulan değişim, sera gazı salınımının artmasına bağlı olarak yeryüzünün ısınmasıdır. Bu ısınma; buzulların erimesine, deniz seviyesinin yükselmesine, kuraklığın sıklaşmasına ve aşırı hava olaylarının artmasına yol açar.

Doğal Sera Etkisi

Güneş'ten yeryüzüne ulaşan kısa dalgalı ışık, atmosferdeki sera gazlarından geçerek yeryüzüne iner. Yeryüzü bu ışığı soğurur, ısınır ve soğurduğu enerjiyi uzun dalgalı ışın olarak yayar. Atmosferdeki karbondioksit, metan, su buharı ve azot oksit bu uzun dalgalı ışını soğurarak ısının uzayda kaybolmasını yavaşlatır. Bu doğal sürece sera etkisi denir ve yeryüzünde yaşamın sürmesini sağlayan doğal bir dengedir.

İklim Değişikliğine Yol Açan Etkenler

İnsan kaynaklı iklim değişikliğinin başlıca nedeni, fosil yakıtların yakılmasıyla atmosfere salınan gazların artmasıdır. Ayrıca ormansızlaşma, arazi kullanımının değişmesi ve endüstriyel üretim de salınımı artırır. Doğal tarafta ise gezegensel hareketler, volkanik patlamalar ve solunum döngüsü değişiklikleri vardır; bunlar yavaş süreli doğal salınımlardır.

• Fosil yakıtlar: Kömür, petrol ve doğalgazın yakılmasıyla büyük miktarda karbondioksit açığa çıkar.
• Ormansızlaşma: Karbondioksiti uzun yıllar depolayan ağaçların yok edilmesi salınımı artırır.
• Endüstriyel süreçler: Üretim, ulaşım ve atık yönetimi gaz emisyonlarına yol açar.
• Doğal salınımlar: Volkanik patlamalar ve solunum döngüsü değişiklikleri kısa ya da uzun vadeli dalgalanmalar oluşturur.

Ozon Tabakası ve Ozon Deliği

Ozon tabakası stratosferde bulunur ve Güneş'ten gelen zararlı moröte ışınları soğurarak canlıları korur. Kloroflorokarbon gibi bazı gazlar stratosferde ozonu parçalar; sonuçta ozon tabakası incir ve ozon deliği oluşur. Bu durum yeryüzüne daha fazla moröte ışın ulaşmasına, cilt kanseri vakalarının ve göz hastalıklarının artmasına yol açar. Bu gazların üretimini sınırlandıran uluslararası düzenlemeler, katmanın toparlanmasında etkili olmuştur.

Ozon kaybı ile sera etkisi karıştırılmamalıdır. Sera etkisi troposferdeki sera gazlarıyla ilgiliyken ve ısınmaya yol açar; ozon kaybı ise stratosferde gerçekleşir ve moröte ışınların yeryüzüne ulaşmasını artırır.

Küresel Isınmanın Etkileri

Yeryüzünün ısınması, birbirine bağlı çok sayıda sonuç doğurur:

• Buzul erimesi ve deniz seviyesi: Buzullar eriyip okyanus suyu ısınarak genişlediğinden deniz seviyesi yükselir; kıyı alanları baskı altına girer.
• Kuraklık: Buharlaşma artar, yağış düzensizleşir; su kaynakları azalır ve tarım zorlaşır.
• Aşırı hava olayları: Sıcak hava dalgaları, kuraklık, ağır yağış ve fırtınaların görülme olasılığı ve şiddeti artabilir.
• Biyolojik çeşitlilik: Türlerin yaşam alanları değişir; uyum sağlayamayan türler yok olma riskiyle karşı karşıyadır.
• Sağlık: Hava kirliliğinin ağırlaşması, sıcaklık kaynaklı ölümler ve bulaşıcı hastalıkların yayılması söz konusu olabilir.

İklim Değişikliği ve Doğal Afetler

İklim değişikliği her doğal afetin nedeni değildir. Deprem ve volkanik patlama gibi olaylar yer içi süreçlerden kaynaklanır. Buna karşılık kuraklık, taşkın, sıcak hava dalgası, orman yangını ve heyelan gibi afetlerin sıklığı ve şiddeti iklim değişikliğiyle ilişkilidir. Bu nedenle afet yönetiminde iklim bilgisi, koruyucu önlemlerin planlanması açısından önemlidir.

Doğal Salınımlar ve İnsan Kaynaklı Değişiklikler

İklim, doğal salınımlar olmadan da değişebilir. Gezegensel hareketler, yörüngesel değişimler, solunum döngüsü ve volkanik patlamalar doğal salınımlara yol açar. Ancak son yüzyıllarda gözlenen değişimin hızı ve büyüklüğü, doğal süreçlerin ötesine geçerek net biçimde insan faaliyetlerinin etkisini göstermektedir. Bu ayrım, çözüm yolunu belirlemede temel önem taşır.

Azaltım ve Uyum Yaklaşımları

İklim değişikliğine karşı iki temel yaklaşım vardır:

• Azaltım: Sera gazı salınımını kaynağında düşürmeye yöneliktir. Yenilenebilir enerji kullanımı, enerji verimliliği, binaların yalıtımı, toplu taşıma, geri dönüşüm ve ormanların korunması bu kapsamdadır.
• Uyum: Kaçınılmaz etkilerle baş etmeye yöneliktir. Kuraklığa dayanıklı tarım teknikleri, su tasarrufu, su geçirmez yapılar, erken uyarı sistemleri ve ısıya karşı kentsel düzenlemeler bu kapsamdadır.

Azaltım, sorunun büyümesini önlemeye; uyum ise oluşabilecek etkilerle baş etmeye yöneliktir. İkisi birbirinin yerine geçmez, birlikte uygulanmalıdır.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Bir bölgede yıllık ortalama sıcaklığın yükseldiği, yıllık yağışın azaldığı ve bölgedeki ağaçlandırma çalışmalarının ise yavaş ilerlediği görülmektedir. Bu durumun beklenen sonuçları ile alınabilecek önlemleri yazınız.

Çözüm: Sıcaklığın artması buharlaşmayı hızlandıracağı için su kaybı artar; yağışın azalması bu açığı kapatmaya yetmeyecektir. Ağaçlandırmanın yavaş ilerlemesi ise karbondioksiti depolayan ve gölge sağlayan alanların artmasını geciktirir. Sonuç olarak kuraklık riski yükselir. Alınabilecek önlemler; damla sulama ile su tasarrufu yapılması, kuraklığa dayanıklı ürün çeşitleri seçilmesi, ağaçlandırmanın hızlandırılması ve su kaynaklarının korunmasıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Sera etkisi ile ozon kaybını aynı olay sanmak: birincisi troposferde ısınmayla, ikincisi stratosferde moröte ışınların geçmesiyle ilişkilidir.
• Sera gazlarının yalnızca sanayiden kaynaklandığını düşünmek: sera gazları doğal olarak da bulunur, sorun artan salınımdır.
• İklim değişikliğinin depremlerin nedeni olduğunu sanmak: depremler yer içi hareketlerinden kaynaklanır.
• Azaltım ile uyumu birbirine alternatif saymak: biri salınımı düşürür, diğeri etkiyle baş etmeye yöneliktir.
• Küresel ısınmayı yalnızca yaz aylarındaki sıcaklık artışı sanmak: kış aylarında da sıcaklık eğilimi yükselmektedir.

Özet

İklim değişikliği, uzun yıllık ortalama değerlerin değişmesidir. Doğal sera etkisi, atmosferin yeryüzünden yayılan uzun dalgalı ısıyı soğurmasıyla oluşur ve yaşamın sürmesini sağlar. İnsan kaynaklı salınım artışı bu doğal dengenin bozulmasına ve küresel ısınmaya yol açar. Ozon kaybı ise stratosferde gerçekleşir, moröte ışınları yeryüzüne daha fazla ulaştırır. Isınma; buzul erimesi, deniz seviyesi yükselmesi, kuraklık, aşırı hava olayları ve biyolojik çeşitlilik kaybı getirir. Deprem gibi yer içi kaynaklı afetler bu ilişkinin dışındadır. Çözüm; salınımı azaltan önlemler ile oluşacak etkilere hazırlanan uyum çalışmalarının birlikte yürütülmesidir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Küresel ısınmaya yol açan süreci; sera etkisi, sera gazları ve ozon kaybı üzerinden adım adım açıklayarak sonuçlarını yazınız.

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Hızlı hatırlatma

• Sera etkisi ile ozon kaybını karıştırma: katman, ışın tipi ve ortaya çıkan etki üzerinden ayır.
• Isınma sorularında zinciri kur: karbondioksit artışı, ısınma, buz erimesi, deniz seviyesi.
• Afet sorularında önce olayın kaynağını sor; deprem ve volkanik patlamayı iklim etkisi sayma.
• Önlem sorularında azaltım mı uyum mu ayrımını yap; salınımı düşüren azaltım, etkiye hazırlanan uyumdur.
• El Nino gibi dalgalanmaların kısa süreli olduğunu, küresel ısınmayla aynı şey olmadığını belirt.
• Ozon deliği sorularında gaz grubunu (kloroflorokarbonlar) ve etkisini (moröte ışın) birlikte yaz.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Isınma Zincirinin Kurulması

Soru: Atmosferdeki karbondioksit miktarının artması yeryüzünde hangi değişikliklere yol açabilir? Zinciri sırayla yazınız.

1. Adım 1: Karbondioksit artışı, yeryüzünden yayılan uzun dalgalı ısının daha fazla soğurulmasına yol açar.
2. Adım 2: Yüzey ve atmosferin ısısı yükselir, bu durum küresel ısınma olarak adlandırılır.
3. Adım 3: Sıcaklık artışı kar örtüsünü ve buzulları eritir, aynı zamanda okyanus suyunu genişletir.
4. Adım 4: Deniz seviyesi yükselir; kıyı alanları taşkın ve erozyon riskiyle karşı karşıya kalır.

Cevap: Karbondioksit artışı ısınmaya, ısınma buz erimesine ve deniz seviyesi yükselmesine yol açar.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Azaltım ve Uyum Ayrımı

Soru: Aşağıdaki uygulamaların hangisi azaltım, hangisi uyum kapsamındadır? Damla sulama, yenilenebilir enerji, binaların yalıtımı, su geçirmez yapı inşası.

1. Adım 1: Azaltım, sera gazı salınımını kaynağında düşürmeye yönelik uygulamalardır.
2. Adım 2: Yenilenebilir enerji ve bina yalıtımı enerji ihtiyacını ve buna bağlı salınımı azaltır, bu nedenle azaltımdır.
3. Adım 3: Uyum, oluşabilecek etkilere karşı hazırlıklı olmayı ifade eder.
4. Adım 4: Damla sulama su tasarrufu sağlar, su geçirmez yapı ise taşkın hasarını azaltır; ikisi de uyumdur.

Cevap: Yenilenebilir enerji ve bina yalıtımı azaltım; damla sulama ve su geçirmez yapı uyum kapsamındadır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Sera etkisi ile ozon kaybını aynı olay sanmak: Sera etkisi troposferde ısınmayla, ozon kaybı ise stratosferde moröte ışınların geçmesiyle ilişkilidir.
• Sera gazlarının yalnızca sanayiden kaynaklandığını düşünmek: Sera gazları doğal olarak da bulunur; sorun, salınım miktarının aşırı artmasıdır.
• İklim değişikliğinin depremlerin nedeni olduğunu sanmak: Depremler yer içi hareketlerinden kaynaklanır ve iklim değişikliğinin sonucu değildir.
• Azaltım ile uyumu birbirine alternatif saymak: Azaltım salınımı düşürür, uyum oluşacak etkiye hazırlanır; ikisi birlikte gerekir.
• Küresel ısınmayı yalnızca yaz sıcaklıklarının artması sanmak: Isınma eğilimi kış aylarında da görülür ve kar örtüsü ile deniz sıcaklığı gibi göstergelerle izlenir.
• Ozon deliğinin sera etkisiyle aynı sonucu verdiğini düşünmek: Ozon kaybı ısınmayı değil, yeryüzüne ulaşan moröte ışın miktarını artırır.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: İklim değişikliği, uzun yıllık ortalama değerlerin değişmesidir. Ozon kaybı ise stratosferde gerçekleşir ve moröte ışınları yeryüzüne daha fazla ulaştırır. Deprem gibi yer içi kaynaklı afetler…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• İklim değişikliği kısa süreli hava olayı değil, uzun yıllık ortalamaların değişmesidir.
• Doğal sera etkisi yeryüzünün yaşanabilir sıcaklıkta kalmasını sağlayan doğal bir dengedir.
• Gelen kısa dalgalı ışık kolayca atmosferi geçer, yeryüzünden yayılan uzun dalgalı ışık ise sera gazlarınca soğurulur.
• Sorun sera gazlarının varlığı değil, insan kaynaklı salınımın aşırı artmasıdır.
• Ozon tabakası stratosferde bulunur ve moröte ışınları soğurur; incelmesi cilt ve göz hastalıklarını artırır.
• Küresel ısınma buzulların erimesine ve okyanus suyunun genişlemesine yol açarak deniz seviyesini yükseltir.
• Deprem ve volkanik patlama yer içi süreçlerdir; iklim değişikliğinin sonucu olarak kabul edilmez.
• Azaltım salınımı düşürür, uyum oluşacak etkiye hazırlanır; ikisi birlikte uygulanmalıdır.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Doğal sera etkisi olmasa yeryüzündeki sıcaklık nasıl bir değişim gösterecekti? (Şıklar: Yeryüzünün ortalama sıcaklığı çok daha düşük olurdu · Yeryüzünün ortalama sıcaklığı çok daha yüksek olurdu · Yeryüzünün ortalama sıcaklığı değişmezdi · Yalnızca kutuplarda sıcaklık değişirdi)
2. Aşırı hava olayları ile iklim değişikliği arasındaki ilişkiyi en doğru ifade eden seçenek hangisidir? (Şıklar: İklim değişikliği aşırı olayları hiç etkilemez · Her aşırı olayın tek nedeni iklim değişikliğidir · İklim değişikliği birçok aşırı hava olayının görülme olasılığını ve şiddetini artırabilir · Aşırı olaylar yalnızca kıyı bölgelerinde görülür)
3. İklim değişikliği ile küresel ısınma arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir? (Şıklar: İklim değişikliğinin önemli bir sonucu küresel ısınmadır · Küresel ısınma yalnızca bir günlük hava olayıdır · İklim değişikliği yalnızca yağış miktarıyla ilgilidir · İklim değişikliği ozon tabakasını hiç etkilemez)

Cevap anahtarı: 1) Yeryüzünün ortalama sıcaklığı çok daha düşük olurdu — Atmosferin sera gazları, gece ısı kaybını sınırlayarak yeryüzünün soğumasını engeller. Bu doğal etki olmasa yeryüzü ortalama olarak çok daha soğuk olur ve yaşamın bugünkü biçimiyle sürdürülmesi çok z…

2) İklim değişikliği birçok aşırı hava olayının görülme olasılığını ve şiddetini artırabilir — Ortalama sıcaklığın yükselmesi, sıcak hava dalgaları, ağır yağış ve kuraklık gibi olayların olasılığını ve şiddetini artırabilir. Bu olayların oluşumunda doğal faktörlerin de rolü vardır.

3) İklim değişikliğinin önemli bir sonucu küresel ısınmadır — İklim değişikliği, uzun yıllık ortalama değerlerin değişmesidir ve bunun önemli bir sonucu yeryüzünün ısınmasıdır. Isınma; buzulların erimesi, deniz seviyesi yükselmesi ve aşırı hava olaylarının artm…

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Türkiye'nin Coğrafi Konumu — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Türkiye'nin Yer Şekilleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Nüfusun Tarihsel Değişimi, Nüfus Piramitleri ve Nüfus Politikaları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Coğrafi Faktörler — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Küresel ısınmaya yol açan süreci; sera etkisi, sera gazları ve ozon kaybı üzerinden adım adım açıklayarak sonuçlarını yazınız. (20 puan)
• İklim değişikliğine karşı alınabilecek azaltım ve uyum önlemlerini örnekleriyle sınıflandırarak her birinin gerekçesini yazınız. (20 puan)
• Yaşadığınız bölgede iklim değişikliğinin gözlenebilecek etkilerini belirleyip bu etkileri azaltmak için bireysel ve yerel yönetim düzeyinde neler yapılabileceğini yazınız. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir bölgede sıcaklık artışına bağlı olarak kuraklık sıklaştığı ve orman yangınlarının arttığı gözlemlenmektedir. Bu tablo nasıl yorumlanmalıdır?

1. Adım 1: Sıcaklık artışı buharlaşmayı artırarak toprak ve bitki örtüsünü kurutur.
2. Adım 2: Kuruyan bitki örtüsü yanmayı kolaylaştırır ve yangın mevsimi uzar.
3. Adım 3: Kuraklık, yangın sonrası toprağın erozyonla taşınmasına ve toprak veriminin düşmesine yol açar.
4. Adım 4: Bu nedenle kuraklık ve yangın, birbirini besleyen bir risk zinciri oluşturur.

Sonuç/cevap: Kuraklık ve orman yangınları birbirini besleyen, iklim değişikliğiyle ilişkili bir risk zinciri oluşturur.

Kendini Dene

<strong>Soru: </strong>Küresel ısınmaya yol açan süreci; sera etkisi, sera gazları ve ozon kaybı üzerinden adım adım açıklayarak sonuçlarını yazınız.

<strong>Örnek cevap: </strong>Puanlama anahtarı: Doğal sera etkisinin uzun dalgalı ışığı soğurarak yüzey ısısını tutmasıyla açıklanması 4 puan; sera gazı salınımının artmasıyla dengenin bozulması 4 puan; ozon kaybının stratosferde gerçekleşip moröte ışınları yeryüzüne taşıması 4 puan; buzulların erimesi ve deniz seviyesinin yükselmesi 4 puan; aşırı hava olayları, kuraklık ve biyolojik çeşitlilik kaybı gibi sonuçların sıralanması 4 puan. Toplam 20 puan.