Konu Anlatımı
Bu derste ne öğreneceğiz?
Bu derste İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri konusunu yer ile insan ilişkisi üzerinden anlatacağız. Konumu okumak, o yerde nelerin olup bittiğini anlamanın ilk adımıdır.
Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
- Kazanım 1: İklim sistemini oluşturan bileşenleri tanıyarak aralarındaki etkileşimi açıklar.
- Kazanım 2: Güneş enerjisinin gelen, yansıyan, soğurulan ve geri ışınan kısımlarını isı bütçesi çerçevesinde yorumlar.
- Kazanım 3: Albedo kavramını açıklar ve yüzey özelliklerinin bu oranı nasıl etkilediğini belirtir.
- Kazanım 4: Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış değişkenlerini birbirine bağlayan süreç zincirini kurar.
- Kazanım 5: Sıcaklığı etkileyen enlem, yükseltilik, denizellik ve akıntı etkenlerini karşılaştırır.
- Kazanım 6: Mutlak nem, bağıl nem, doygunluk nemi ve çiy noktası kavramlarını ilişkilendirerek hesap yapar.
- Kazanım 7: İklim tiplerini doğal bitki örtüsü ve yaşam biçimiyle birlikte karşılaştırır.
Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz
Bu konu, Hava Olayları ve Günlük Hayata Etkileri başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.
- Hava Olayları ve Günlük Hayata Etkileri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
- İklim Sistemi, İklim Türleri ve İklim Değişiklikleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
İklim Sistemi Nedir?
İklim sistemi, atmosfer, hidrosfer, kryosfer ve litosfer olmak üzere dört ana bileşenin birbirleriyle madde ve enerji alışverişi yaptığı bütündür. Bu bileşenlere canlıların faaliyetlerini içeren biyosfer de eklenebilir. Sistemin enerji kaynağı Güneş'tir; ancak tek başına enerji kaynağının bulunması yetmez, bileşenlerin birbirine etkisi de büyük önem taşır.
Bir bölgede sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış değerlerinin birlikte hareket etmesi, o bölgenin iklim karakterini belirler. Bu nedenle hava olaylarını yalnızca tek başına incelemek yeterli değildir; değişkenler arasındaki ilişki kurulmalıdır.
İklim Sistemini Oluşturan Bileşenler
Aşağıdaki tablo, iklim sistemini oluşturan bileşenleri ve görevlerini özetlemektedir.
| Bileşen | Kapsamı | İklim üzerindeki etkisi |
|---|
| Atmosfer | Hava, su buharı, toz ve gazlar | İklimin enerji taşıyıcısıdır; su buharı ile bulut ve yağışı belirler |
| Hidrosfer | Okyanuslar, göller, nehirler, yeraltı suları, atmosferdeki su buharı | Isı depolayarak sıcaklığı dengeler ve buharlaşma yoluyla yağışa katılır |
| Kryosfer | Kar örtüsü, buzullar, deniz buzu | Yüksek yansıtma gücüyle sıcaklığı düşürür, sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır |
| Litosfer | Yer kabuğu, yer şekilleri, yükseltiler | Havanın yükselip soğumasını sağlayarak yağışın dağılımını belirler |
| Biyosfer | Bitki ve hayvan toplulukları | Terleme yoluyla su döngüsüne katılır, yüzeyin rengini ve ısı dengesini değiştirir |
Güneş Enerjisi ve Isı Bütçesi
Güneş'ten yeryüzüne ulaşan ışığın bir bölümü atmosfer ve bulutlar tarafından yansıtılır, bir bölümü atmosferde soğurulur, kalanı yeryüzüne ulaşır. Yeryüzüne ulaşan ışığın yüzeyden geri yansıma oranına albedo denir ve yüzeyin rengi ile pürüzlülüğüne göre değişir.
- Gelen ışın: Güneş'ten gelen ve atmosferin üst sınırına ulaşan enerjidir.
- Yansıma: Bulutlar, atmosfer ve kara yüzeyleri tarafından uzaya geri dönen enerjidir; albedo bunun oranını gösterir.
- Soğurma: Atmosferde su buharı, toz ve gazların, yeryüzünde ise kara ve suyun ısıyı emmesidir.
- Geri ışınım: Soğurulan enerjinin uzun dalgalı ışın olarak yeryüzünden yeniden atmosfere ve uzaya yayılmasıdır.
İklimin Değişkenleri
Bir bölgenin iklimini tanımlayan temel değişkenler sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağıştır. Bu değişkenler birbirinden bağımsız değildir.
- Sıcaklık: Enlem, yükseltilik, denizellik ve okyanus akıntılarına bağlı olarak değişir; yükseldikçe azalır.
- Basınç: Atmosferin ağırlığından doğar; yükseldikçe azalır, hava ısındıkça düşer.
- Rüzgâr: Basınç farkı sonucunda yüksek basınçtan alçak basınca doğru oluşur.
- Nem: Mutlak nem ve bağıl nem olarak incelenir; sıcaklıkla yakından ilişkilidir.
- Yağış: Hava yükselip soğuduğunda yoğuşan su buharının yeryüzüne ulaşmasıdır.
Sıcaklığı Etkileyen Faktörler
Sıcaklığın coğrafi dağılışını dört temel etken açıklar. Enlem etkisinde kutuplara gidildikçe ışınlar yataylaşır, aynı enerji daha geniş alana yayılır ve sıcaklık düşer. Yükseltilik etkisinde hava her 100 metrede yaklaşık 0,6 °C soğur. Denizellik etkisinde su geç ısındığı için kıyılarda sıcaklık değişimleri yumuşak, iç kesimlerde ise şiddetli olur. Okyanus akıntıları ise sıcak akıntın geçtiği kıyıları ısıtır, soğuk akıntının geçtiği kıyıları soğutur.
Değişkenler Arasındaki İlişki Zinciri
İklim sisteminde değişkenler şu sırayla birbirini etkiler: Güneş enerjisinin eşit dağlımaması sıcaklık farkı oluşturur, sıcaklık farkı genleşme ve yükselmeyle basınç farkı yaratır, basınç farkı rüzgârı doğurur, rüzgâr nem taşıdığı için yağışın yatay dağılışını belirler. Yağış da yeryüzüne su geri kazandırarak su döngüsünü tamamlar. Bu zincirin bir halkasının bile kopması, beklenmedik hava olaylarına yol açar.
İklim Tipleri ve Doğal Bitki Örtüsü
İklim tipleri sıcaklık ortalamaları, yıllık yağış miktarı ve yağışın yıl içine dağılışı birlikte değerlendirilerek sınıflandırılır. İklim ile doğal bitki örtüsü arasında sıkı bir ilişki vardır; iklime uymayan bitki örtüsü gelişemez.
| İklim tipi | Sıcaklık özelliği | Yağış özelliği | Doğal bitki örtüsü |
|---|
| Ekvatoral | Yıl boyu yüksek, fark çok az | Yıl boyu fazla | Tropikal yağmur ormanı |
| Tropikal savanna | Yıl boyu yüksek | Yağış ve kurak dönem dönüşümlü | Savanna otları ve seyrek ağaçlar |
| Çöl | Gündüz yüksek, gece düşük | Yıl boyu çok az | Çalı ve ot örtüsü |
| Akdeniz | Yaz sıcak ve kurak, kış ılıman | Yağışlar soğuk dönemde | Sert yapılı makiler ve zeytinlikler |
| Ilıman | Dört mevsim belirgin | Yılın büyük bölümünde | Geniş yapraklı ve karışık orman |
| Tundra | Yılın büyük bölümünde don | Az, çoğunlukla kar | Alçak boylu tundra örtüsü |
| Kutup | Yıl boyu çok düşük | Çok az, çoğunlukla kar | Ağaçsız buz örtüsü |
İklimin İnsan Yaşamına Etkisi
İklim; giyim, konut, beslenme, tarım, ulaşım ve yerleşme tercihlerini doğrudan belirler. Sıcak ve kurak bölgelerde su tasarrufu ve gölge ihtiyacı öne çıkarken, yağışlı ve serin bölgelerde ısıtma ve su yönetimi belirleyici olur. Bu nedenle iklim bilgisi, bir bölgede yaşamayı planlamanın temel parçasıdır.
Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Aşağıdaki iki bölge için yıllık yağışın ikisinde de 300 mm olduğu, ancak X bölgesinin yıllık ortalama sıcaklığının 24 °C, Y bölgesinin ise 9 °C olduğu bilinmektedir. Buna göre hangi bölgede su kıtlığı riski daha yüksektir ve nedeni nedir?
Çözüm: Y bölgesinde sıcaklık düşük olduğu için buharlaşma ve terleme yoluyla kaybedilen su azdır; X bölgesinde ise yüksek sıcaklık buharlaşmayı büyük ölçüde artırır. Aynı yağış miktarı X bölgesinde daha fazla su kaybına yol açacağı için su kıtlığı riski X bölgesinde daha yüksektir.
Sık Yapılan Hatalar
- İklim değişkenlerini birbirinden bağımsız saymak: sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış sürekli birbirini etkiler.
- Albedoyu yalnızca ayna gibi düşünmek: kar ve su da yüksek oranda yansıtma yapar, koyu kara yüzeyleri daha çok ışık soğurur.
- Mutlak nem ile bağıl nemi aynı kavram sanmak: mutlak nem havanın taşıdığı su miktarı, bağıl nem ise doygunluğa ne kadar yaklaşıldığıdır.
- Yükseltiliğin etkisini yalnızca sıcaklıkla sınırlamak: yükselti arttıkça yağış da genellikle azalır.
- Kruosfer katmanını unutmak: kar örtüsü ve buzullar yalnızca soğuk değil, sıcaklığı dengeleyen bir bileşendir.
Özet
İklim sistemi atmosfer, hidrosfer, kryosfer ve litosferin Güneş enerjisi etrafında etkileştiği bütündür. Enerji, gelen ışığın bir bölümünün yansıması (albedo), bir bölümünün soğurulması ve geri ışınımıyla dengelenir. İklimin değişkenleri sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağıştır; bunlar sıcaklık farkı, basınç farkı, rüzgâr ve yağış şeklinde birbirine bağlıdır. Sıcaklığı enlem, yükseltilik, denizellik ve akıntılar belirler. İklim tipleri sıcaklık ve yağış rejimine göre sınıflandırılır ve doğal bitki örtüsüyle uyum içindedir. İklim; giyim, konut, tarım, ulaşım ve yerleşme üzerinde doğrudan etkilidir.
Günlük hayattan bir uygulama
Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.
Uygulama sorusu: Bir bölge için verilen sıcaklık, basınç, nem ve yağış değerlerini kullanarak o bölgenin iklim tipini belirleyin ve gerekçelerinizi yazınız.
Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.
Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar
- Değişkenler zincirini sırayla yaz: sıcaklık farkı, basınç farkı, rüzgâr, yağış; sıralamayı bozma.
- Albedo sorularında yüzeyin rengini ve örtüsünü sor; kar ve su yüksek, koyu kara düşük albedo verir.
- Bağıl nem hesabında mutlak nemi doygunluk nemine bölüp yüzde al; sıcaklığı ayrıca değerlendir.
- İklim tipi sorularında önce sıcaklığı, sonra yağış miktarını, son olarak yağış rejimini değerlendir.
- Yükseltiliğin etkisinde sıcaklık ve yağış birlikte düşün; yüksek kesimler soğuk ve kuraktır.
- Kuraklık sorularında yağışı tek başına değil, buharlaşma ile karşılaştırarak yorumla.
Adım adım çözülmüş örnekler
İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.
Örnek 1: Enerji Bütçesinin Yorumlanması
Soru: Yeryüzüne ulaşan güneş ışığının yarısının yüzey tarafından geri yansıtıldığı bir kıyı bölgesinde yansıma oranı (albedo) kaçtır ve bu durum sıcaklığı nasıl etkiler?
- Adım 1: Albedo, yansıyan ışığın yeryüzüne ulaşan ışığa oranı olarak tanımlanır.
- Adım 2: Verilen oran doğrudan hesaplanır; sonuç 0,5 bulunur.
- Adım 3: Yansımanın yüksek olması, yüzeyin soğurduğu enerji miktarını azaltır.
- Adım 4: Bu nedenle yansımanın yüksek olduğu yüzeylerde sıcaklık daha düşük kalır.
Cevap: Albedo 0,5'tir; yansıma arttıkça yüzeyin soğurduğu enerji azalır ve sıcaklık düşer.
Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.
Örnek 2: Bağıl Nem Hesabı
Soru: Bir istasyonda mutlak nem 14 g/m³, sıcaklığa bağlı doygunluk nemi 20 g/m³ olarak ölçülmüştür. Bağıl nem yüzde kaçtır?
- Adım 1: Bağıl nem, mutlak nemin doygunluk nemine oranıdır.
- Adım 2: 14 sayısı 20'ye bölünür ve 0,7 bulunur.
- Adım 3: 0,7 değeri yüzde olarak yazılır.
- Adım 4: Sıcaklık yükselirse doygunluk nemi artacağı için bağıl nem düşer.
Cevap: Bağıl nem yüzde 70'tir; sıcaklık yükselirse bu oran azalır.
Kavram karşılaştırma tablosu
Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.
| Kavram | Anlamı | Sık karıştırılan karşılığı |
|---|
| Kryosfer | Ve | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Litosfer | Olmak üzere dört ana bileşenin birbirleriyle madde ve enerji alışverişi yaptığı bütündür. Bu bileşenlere canlıların faaliyetlerini içeren | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Albedo | Ve yüzeyin rengi ile pürüzlülüğüne göre değişir. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Nem | Ve | İklim değişkenlerini birbirinden bağımsız saymak |
| Okyanus akıntıları | İse sıcak akıntın geçtiği kıyıları ısıtır, soğuk akıntının geçtiği kıyıları soğutur. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Güneş enerjisinin eşit dağlımaması sıcaklık farkı oluşturur | Sıcaklık farkı | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Genleşme ve yükselmeyle basınç farkı yaratır | Basınç farkı | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Rüzgârı doğurur | Rüzgâr nem taşıdığı için | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
Kural, formül ve ölçü tablosu
Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.
| Ölçülen büyüklük | Derste geçen değer | Değerin geçtiği bağlam |
|---|
| hacim | 1 m³ | Mutlak nem: 1 m³ havadaki su buharı miktarı, birim g/m³ |
| uzunluk | 700 mm | Bir bölgenin yıllık ortalama sıcaklığı 13 °C, yıllık yağışı 700 mm, en yağışlı ayı ocak,… |
| uzunluk | 300 mm | Örnek Soru ve Çözümü Soru: Aşağıdaki iki bölge için yıllık yağışın ikisinde de 300 mm old… |
Yukarıdaki ölçülerin arkasındaki kural ve formüller şunlardır:
| Kural ya da formül | Ölçü / birim | Örnek adımlarında geçiyor mu |
|---|
| Enerji bütçesi: gelen ışık = yansıyan ışık + yeryüzünde soğurulan + atmosferde soğurulan | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Enerji Bütçesinin Yorumlanması |
| Albedo: yansıyan ışığın gelen ışığa oranı; Dünya için yaklaşık 0,3 | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Enerji Bütçesinin Yorumlanması |
| Yükseltilik kuralı: her 100 m'de hava sıcaklığı yaklaşık 0,6 °C azalır | 0 m | Evet — Örnek 1: Enerji Bütçesinin Yorumlanması |
| Bağıl nem = (mutlak nem ÷ doygunluk nemi) × 100 | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 2: Bağıl Nem Hesabı |
| Mutlak nem: 1 m³ havadaki su buharı miktarı, birim g/m³ | 1 m | Evet — Örnek 1: Enerji Bütçesinin Yorumlanması |
| Rüzgâr yönü: yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru hava hareketi | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Enerji Bütçesinin Yorumlanması |
| Basınç dönüşümü: 760 mmHg = 1013 hPa; 1 mmHg = 1,333 hPa | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 4: Sıcaklık Farkından Yağışa |
| Sıcaklık dönüşümü: K = °C + 273 | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Enerji Bütçesinin Yorumlanması |
Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.
- İklim değişkenlerini birbirinden bağımsız saymak: Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış sürekli birbirini etkileyen bir zincirin halkalarıdır.
- Albedoyu yalnızca ayna gibi düşünmek: Kar örtüsü ve su da yüksek oranda yansıtır, koyu renkli kara yüzeyleri ise daha çok ışık soğurur.
- Mutlak nem ile bağıl nemi karıştırmak: Mutlak nem havanın taşıdığı su miktarı, bağıl nem ise doygunluğa yaklaşma oranıdır.
- Yükseltiliğin etkisini yalnızca sıcaklığa sınırlamak: Yüksek kesimlerde sıcaklığın yanı sıra yağış miktarı da genellikle azalır.
- Kryosferin yalnızca soğuk anlamına geldiğini düşünmek: Kar ve buz, yüksek yansıtma gücüyle sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatan bir bileşendir.
- İklim tipini yalnızca sıcaklığa göre belirlemek: İklim sınıflandırmasında yıllık yağış miktarı ve yağış rejimi de birlikte değerlendirilir.
Özet
Kısaca: İklim sistemi atmosfer, hidrosfer, kryosfer ve litosferin Güneş enerjisi etrafında etkileştiği bütündür. İklim tipleri sıcaklık ve yağış rejimine göre sınıflandırılır ve doğal bitki örtüsüyle uyum…
Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:
- İklim sistemi; atmosfer, hidrosfer, kryosfer ve litosferin birbirleriyle madde ve enerji alışverişidir.
- Sistemin enerji kaynağı Güneştir; gelen enerjinin bir bölümü yansıma, bir bölümü soğurma yoluyla dengelenir.
- Albedo, yüzeyin yansıtma oranıdır; kar örtüsü yüksek, koyu renkli kara yüzeyleri düşük albedo gösterir.
- Geri ışınım, yeryüzünün soğurduğu enerjiyi uzun dalgalı ışın olarak yeniden yaymasıdır ve sıcaklığın korunmasını sağlar.
- Sıcaklık farkı basınç farkını, basınç farkı rüzgârı, rüzgâr yağışın yatay dağılışını belirler; bu zincir kopmaz.
- Kryosfer yalnızca soğuk anlamına gelmez; kar ve buz yüksek yansıtma gücüyle sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır.
- Mutlak nem havanın taşıdığı su miktarı, bağıl nem ise doygunluğa yaklaşma oranıdır; ikisi farklı büyüklüklerdir.
- İklim tipi; sıcaklık ortalamaları, yıllık yağış miktarı ve yağışın yıl içine dağılışı birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Kendini dene
Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.
- Mutlak nemi 14 g/m³, doygunluk nemi 20 g/m³ olan bir havada bağıl nem kaçtır? (Şıklar: %70 · %50 · %85 · %30)
- Yeryüzünden atmosfere ve uzaya geri verilen enerjinin temel aktarım biçimi aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Yoğuşma · Kondanse · Geri ışınım · Adsorpsiyon)
- Güneşten gelen ışığın yeryüzüne ulaşan bölümüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? (Şıklar: Yeryüzüne ulaşan ışığın yaklaşık yüzde 70'idir · Gelen ışığın tamamı yeryüzüne ulaşır · Gelen ışığın hiçbir bölümü yeryüzüne ulaşmaz · Geri kalan bölüm tamamen bulutlarda soğurulur)
Cevap anahtarı: 1) %70 — Bağıl nem, mutlak nemin doygunluk nemine bölünüp yüzde olarak alınır. Burada 14 ÷ 20 = 0,7 olduğundan sonuç yüzde 70 çıkar; sıcaklık doygunluk değerini belirleyen etkendir.
2) Geri ışınım — Yeryüzü soğurduğu ısıyı uzun dalgalı ışın olarak yayar; bu geri ışınım atmosfere ve uzaya geri döner. İklim sisteminin sıcaklık dengesi bu süreç üzerine kuruludur.
3) Yeryüzüne ulaşan ışığın yaklaşık yüzde 70'idir — Atmosfer ve bulutlar gelen ışığın bir bölümünü yansıtır, kalan bölüm yeryüzüne ulaşır. Yansımanın toplam gelen ışığa oranına albedo denir ve Dünya için yaklaşık 0,3'tür.
İlgili konular
Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:
- İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- Türkiye'nin Coğrafi Konumu — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
- Türkiye'nin Yer Şekilleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
- Nüfusun Tarihsel Değişimi, Nüfus Piramitleri ve Nüfus Politikaları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
Kaynak notu
Bu derste İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.
Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:
- Bir bölge için verilen sıcaklık, basınç, nem ve yağış değerlerini kullanarak o bölgenin iklim tipini belirleyin ve gerekçelerinizi yazınız. (20 puan)
- İklim sisteminde sıcaklık farkından başlayıp rüzgâra ve yağışa ulaşan süreç zincirini bir şema çizerek her adımı açıklayınız. (20 puan)
- Albedo kavramını açıklayarak yüzey özelliklerinin (renk, örtü, su ve kar) bu oranı nasıl değiştirdiğini örneklerle yazınız. (10 puan)
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir bölgenin yıllık ortalama sıcaklığı 13 °C, yıllık yağışı 700 mm, en yağışlı ayı ocak, en kurak ayı temmuz olarak belirlenmiştir. Bu bölgenin iklimi nasıl yorumlanır?
- Adım 1: Yıllık yağışın 700 mm olması kuraklık sınırının üzerinde bulunduğunu gösterir.
- Adım 2: En yağışlı ayın kış, en kurak ayın yaz olması yağış rejiminin soğuk dönemde yoğunlaştığını gösterir.
- Adım 3: Yaz sıcaklığının yıllık ortalamaya göre yüksek, kış sıcaklığının düşük olması sıcaklık farkının büyük olduğunu gösterir.
- Adım 4: Bu üç özellik birlikte karasal iklim özellikleriyle örtüşür.
Sonuç/cevap: Bölge karasal iklim özelliği taşır; yıllık yağış yeterli, yağış kışa, kurak dönem yaza yoğunlaşmıştır.
