Mekânın Aynası Haritalar

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Mekânın Aynası Haritalar konusunu yer ile insan ilişkisi üzerinden anlatacağız. Konumu okumak, o yerde nelerin olup bittiğini anlamanın ilk adımıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Haritanın temel işlevini ve mekânın aynası olma niteliğini açıklar.
• Kazanım 2: Topografya, siyasi, tematik ve özel amaçlı haritaları örneklerle ayırt eder.
• Kazanım 3: Harita dilini oluşturan renk, çizgi, yüzey dokusu, harf ve simgeleri yorumlar.
• Kazanım 4: Kartografik genelleştme kavramını açıklayarak ayrıntı ile okunabilirlik ilişkisini irdeler.
• Kazanım 5: Eş yükselti aralığını kullanarak eş yükselti çizgisi sayısını hesaplar.
• Kazanım 6: Harita üzerinde gerçek uzunluk ve gerçek alan hesaplarını doğru birimle yapar.
• Kazanım 7: Harita okurken ölçek, yön, lejant ve renk bilgisini birlikte kullanır.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Uzaktan Algılama başlığıdır. Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Uzaktan Algılama konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Uzaktan Algılama — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Harita Bilgisi ve Ölçek — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Harita Nedir, Hangi Soruyu Çözer?

Harita, yeryüzünün bir bölümünün düzlem üzerine belirli bir ölçekle küçültülerek aktarılmış çizimidir. Haritanın temel sorusu nerede sorusudur: bir noktanın, bir alanın konumu ve sınırları harita üzerinde görünür hâle gelir. Bu yüzden harita, mekânın aynası olarak adlandırılır.

Bir haritanın dört temel özelliği vardır ve dördü birden aranır: belirli bir ölçekle çizilmiş olması, mekânı gerçeğine uygun biçimde göstermesi, okunabilir olması ve amacına uygun bilgiyi taşıması. Amacı belli olmayan bir harita, doğru olsa bile işe yaramaz.

Harita Türleri

Haritalar taşıdıkları bilgiye göre farklı gruplara ayrılır. Aynı bölgeyi gösteren iki harita, amaç farklı olduğu için birbirinden çok farklı görünebilir. Bu nedenle bir haritayı değerlendirirken önce amacını sormak gerekir.

• Topografya haritası araziyi gösterdiği için yer şekilleri, izohips ve su kaynakları öne çıkar.
• Siyasi harita ülke ve il sınırlarını, tematik harita ise tek bir özelliğin dağılımını gösterir.
• Hava fotoğrafı ve uydu görüntüsü harita değildir; doğrudan görüntü kayıtlarıdır ve ayrıca işlenir.

Haritanın Dili: Renk, Çizgi ve Sembol

Harita dili; renk, çizgi, yüzey dokusu, harf ve simgelerden oluşan bir görsel anlaşma dilidir. Aynı renk ve aynı çizgi her haritada aynı anlamı taşımaz; anlam, o haritanın lejantından öğrenilir. Bu yüzden lejant okunmadan yapılan yorum yanlış olur.

• Renk: Değer sınıflarını ayırır; koyu tonlar genellikle yüksek değeri gösterir. Ayrım zorlaşıyorsa harita okunamaz hâle gelir.
• Çizgi: Yol, sınır, akarsu ve hatlar çizgi biçimiyle gösterilir. Çizgi kalınlığı ve düzeni de anlam taşıyabilir.
• Yüzey dokusu: Düzenli desenler, orman, tarım, kum ve bataklık alanlarını ayırır.
• Sembol ve harf: Değerler ve sınıflar kısaltmalarla verilir; ölçek büyüdükçe yazı boyutu artar.

Bir haritada kullanılan renk sayısı sınırlı tutulmalıdır. Çok fazla renk kullanmak ayrımı zorlaştırır ve haritayı okunaksızlaştırır. Aynı özelliğin her yerde aynı renkle gösterilmesi ise tutarlılığın temel şartıdır.

Kartografik Genelleştme ve Eş Yükselti Aralığı

Gerçek yeryüzü sınırsız ayrıntıya sahiptir; harita ise sonlu bir alana sığdırılır. Bu sığdırma işlemine genelleştme denir. Genelleştmede küçük ayrıntılar çıkarılır, ancak haritanın okunabilirliği ve doğruluğu korunmalıdır. Arazi değiştirilmez, yalnızca gösterim ayrıntısı azaltılır.

İki ardışık eş yükselti çizgisi arasındaki yükseklik farkına eş yükselti aralığı denir. Aralık küçük seçilirse çizgi sayısı artar, ayrıntı artar; ancak harita kalabalıklaşıp okunması zorlaşır. Aralık büyük seçilirse çizgiler seyrekleşir, genel yapı daha rahat görülür ama küçük kabartılar kaybolabilir.

• Aralık seçiminde arazinin engebe derecesi, ölçek ve haritanın amacı belirleyicidir.
• Ölçek küçüldükçe eş yükselti aralığını büyütmek gerekir; aksi hâlde çizgiler üst üste binerek okunmaz hâle gelir.
• Yükseklik farkı aralığa bölündüğünde çizgi sayısından bir çıkarılır; buna karşılık deniz seviyesinden başlayan haritalara bir çizgi eklenir.

Ölçekle Çalışmak ve Alan Hesabı

Harita üzerinde uzunluk ölçek payıyla bir kez çarpılır; alan ise iki boyutlu olduğu için ölçek payının karesiyle çarpılır. Bu ayrım sınavlarda ve saha hesaplarında en sık yapılan hatadır. Ölçek payının km karşılığı, paydaki son üç sıfır atılarak bulunur.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: 1/500000 ölçekli bir harita üzerinde 3 cm ve 4 cm uzunluğunda bir dikdörtgen alan çizilmiştir. Bu alanın gerçek yüzölçümü kaç kilometrekaredir?

Çözüm: Önce her kenarı gerçek uzunluğa çeviriyoruz. 1/500000 ölçekte bir santimetre 5 kilometreye karşılık gelir. Kısa kenar için 3 × 5 işlemi sonucu 15 kilometre, uzun kenar için 4 × 5 işlemi sonucu 20 kilometre bulunur. Dikdörtgenin alanı iki kenarın çarpımı olduğundan hesaplanan gerçek yüzölçümü 15 × 20 ile 300 kilometrekare olur.

Sık Yapılan Hatalar

Harita çalışmalarında en sık görülen hatalar şunlardır: alan hesabında ölçek payını bir kez çarpmak, ölçeği okumadan mesafe ölçmek, lejantı incelemeden renkleri yorumlamak, eş yükselti çizgisi sayısını aralık sayısına eşitlemek, küçük ölçekli haritada çok sık aralık kullanmak ve haritanın amacını sormadan uygunluğuna karar vermek.

Özet

Harita, yeryüzünün belirli bir ölçekle düzlem üzerine aktarılmış çizimidir ve mekânın aynasıdır. Topografya, siyasi, tematik ve özel amaçlı haritalar farklı bilgiler taşır. Renk, çizgi, yüzey dokusu, harf ve simgelerden oluşan harita dili lejantla açıklanır. Kartografik genelleştme ayrıntıyı azaltıp okunabilirliği korur. Eş yükselti aralığı çizgi sıklığını, ölçek payının karesi ise alan hesabını belirler.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Mekânın Aynası Haritalar bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Yasadığınız bölge için üç farklı amaçla harita hazırlayınız; her haritanın türünü belirleyip hangi bilgileri taşıması gerektiğini gerekçesiyle açıklayınız.

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Uzunluk sorularında çarpma işlemi, alan sorularında ise karesi çarpma işlemi kullanılır; şıkkı buna göre seç.
• Eş yükselti aralığı sorusunda önce yükseklik farkını bul, sonra aralığa böl, en son gerekiyorsa bir ekle.
• Harita okurken sırayla başlık, ölçek, yön, lejant ve renk adımlarını izle; atlama yapma.
• Renkli bir haritayı açıklamadan önce lejantı oku, sonra hangi rengin hangi değeri gösterdiğini eşleştir.
• Küçük ölçekli dünya haritasında alanların büyüklüğüne değil, karşılaştırmalarına dikkat et.
• Harita uygunluğu sorusunda önce amacı, sonra ölçeği, en son ayrıntı düzeyini değerlendir.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Harita Üzerinde Alan Hesabı

Soru: 1/250000 ölçekli bir harita üzerinde 2 cm ve 3 cm uzunluğunda bir dikdörtgen alan çizilmiştir.

1. Adım 1: Ölçeğin payındaki sayıdan bir santimetrenin karşılığını buluyoruz.
2. Adım 2: 250000 sayısında son üç sıfır atıldığında bir santimetre 2,5 kilometreye karşılık gelir.
3. Adım 3: Kenarları gerçek uzunluğa çeviriyoruz; 2 cm için 5 km, 3 cm için 7,5 km bulunur.
4. Adım 4: Dikdörtgen alanı iki kenarın çarpımı olduğundan hesaplanan yüzölçümü 5 × 7,5 ile 37,5 km² olur.

Cevap: Dikdörtgenin gerçek yüzölçümü 37,5 kilometrekaredir.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Eş Yükselti Çizgisi Sayısının Bulunması

Soru: Deniz seviyesinden 1500 metre yükseltiye kadar olan bir alanda eş yükselti aralığı 250 m seçilmiştir. Buna göre en fazla kaç eş yükselti çizgisi çizilebilir?

1. Adım 1: Yüksekliği eş yükselti aralığına bölüyoruz.
2. Adım 2: 1500 ÷ 250 işlemi sonucu 6 aralık bulunur.
3. Adım 3: Deniz seviyesinden başlanan haritalarda alttaki çizgi de sayıma dahildir.
4. Adım 4: Aralık sayısına 1 ekleyerek bulunan sonuç 7 çizgi olur.

Cevap: Haritada en fazla 7 eş yükselti çizgisi bulunur.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Yukarıdaki ölçülerin arkasındaki kural ve formüller şunlardır:

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Alan hesabında ölçek payını bir kez çarpmak: Uzunluk tek boyutlu olduğu için pay bir kez çarpılır, ancak alan iki boyutlu olduğundan ölçek payının karesi çarpı katsayısıdır.
• Ölçeği okumadan mesafe ölçmek: Haritadaki santimetre değeri doğrudan gerçek uzunluk değildir; ölçek payıyla çarpılmadan gerçek değere ulaşılamaz.
• Lejantı okumadan rengi yorumlamak: Renklerin ve simgelerin anlamı her haritada farklı olabilir; anlam yalnızca lejant ve başlıktan öğrenilir.
• Eş yükselti çizgi sayısını aralık sayısına eşitlemek: Deniz seviyesinden başlayan haritalarda aralık sayısına bir eklenerek çizgi sayısı bulunur.
• Küçük ölçekli haritada dar aralık kullanmak: Çizgiler üst üste binerek okunmazlaşır; ölçek küçüldükçe eş yükselti aralığının büyütülmesi gerekir.
• Genelleştmeyle arazi değişimini karıştırmak: Genelleştme yalnızca gösterilen ayrıntıyı azaltır, yeryüzünün gerçek biçimini ve değerlerini değiştirmez.

Kısaca özet

Kısaca: Harita, yeryüzünün belirli bir ölçekle düzlem üzerine aktarılmış çizimidir ve mekânın aynasıdır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Haritanın temel sorusu nerede sorusudur; bu yüzden harita mekânın aynası sayılır.
• Aynı bölgeyi gösteren haritalar amaçlarına göre farklı bilgiler taşıyabilir; bu nedenle haritanın amacı sorulmalıdır.
• Renk, çizgi, yüzey dokusu, harf ve simge harita dilinin beş temel aracıdır ve lejantla açıklanır.
• Genelleştme araziyi değiştirmez; yalnızca gösterilen ayrıntıyı azaltarak okunabilirliği korur.
• Eş yükselti aralığı küçüldükçe çizgi sayısı artar ve arazi daha ayrıntılı görünür.
• Ölçek küçüldükçe eş yükselti aralığını büyütmek gerekir, yoksa çizgiler üst üste binerek okunmazlaşır.
• Harita üzerinde alan hesabında ölçek payının karesi kullanılır; uzunluk hesabından farkı budur.
• Küre yüzeyinin düzleme aktarılması mümkün olmadığı için her dünya haritasında alan ve şekil bozulması vardır.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. 1/100000 ölçekli bir harita üzerinde 2 cm ve 3 cm boyutlu kare biçimli bir alan çizilmiştir. Bu alanın gerçek yüzölçümü kaç kilometrekaredir? (Şıklar: 6 km² · 5 km² · 60 km² · 0,6 km²)
2. 1/500000 ölçekli bir harita üzerinde 3 cm ve 4 cm uzunluğunda bir dikdörtgen çizilmiştir. Bu dikdörtgenin gerçek yüzölçümü kaç kilometrekaredir? (Şıklar: 300 km² · 60 km² · 120 km² · 1200 km²)
3. Harita, mekânın aynası olarak adlandırılır. Buna göre haritanın temel sorusu aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Bir nesnenin nerede bulunduğu sorusuna yanıt verir · Bir nesnenin ne zaman üretildiği sorusuna yanıt verir · Bir nesnenin kaç kişi tarafından beğenildiği sorusuna yanıt verir · Bir nesnenin renginin ne olduğu sorusuna yanıt verir)

Cevap anahtarı: 1) 6 km² — 1/100000 ölçekte bir santimetre bir kilometreye karşılık gelir. Kenarlar 2 ve 3 kilometre olup alan 6 km² verir.

2) 300 km² — 1/500. Kenarlar 15 ve 20 kilometre olup alan hesabı 300 km² verir.

3) Bir nesnenin nerede bulunduğu sorusuna yanıt verir — Harita coğrafi bilgiyi mekâna bağlar; temel sorusu nerede sorusudur. Zaman, beğeni ve renk gibi sorular haritanın temel işlevi değildir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Atmosfer ve Sıcaklık — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Basınç, Rüzgâr, Nem ve Yağış — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• İklim Sistemi, İklim Türleri ve İklim Değişiklikleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Mekânın Aynası Haritalar başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Yasadığınız bölge için üç farklı amaçla harita hazırlayınız; her haritanın türünü belirleyip hangi bilgileri taşıması gerektiğini gerekçesiyle açıklayınız. (20 puan)
• 1/500000 ölçekli bir harita üzerinde 2,5 cm uzunluğunda kare biçimli bir alan ölçülmüştür. Alanın gerçek yüzölçümünü adım adım hesaplayınız ve hesapta kullanılan kuralı yazınız. (20 puan)
• Bir arazide eş yükselti aralığı 100 m seçilmiştir. Deniz seviyesinden 900 m yüksekliğe kadar kaç eş yükselti çizgisi çizileceğini adım adım hesaplayınız. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Küresel bir harita üzerinde kutup bölgeleri çok geniş, ekvator civarı çok dar görünmektedir. Bu durumun nedeni ve doğru yorumu nedir?

1. Adım 1: Dünya haritaları küre yüzeyini düzleme aktararak hazırlanır.
2. Adım 2: Bu aktarım sırasında alanlarda ve şekillerde bozulma kaçınılmazdır.
3. Adım 3: Aynı yüzölçümüne sahip iki alan, haritada farklı genişlikte görünebilir.
4. Adım 4: Bu nedenle dünya haritasında alan büyüklüğü için ölçek çubuğu ve karşılaştırma kullanılmalıdır.

Sonuç/cevap: Dünya haritalarında bozulma normaldir; alan büyüklüğü karşılaştırmalarında ölçek çubuğu kullanılmalıdır.