Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Osmanlı Devleti'nin açtığı karayı cephelerini ve bulundukları bölgeleri belirler.
• Kazanım 2: Çanakkale Cephesi'nin açılışını, gelişimini ve sona ermesini açıklar.
• Kazanım 3: Kafkasya, Irak ve Sina-Filistin cephelerinde yaşanan başlıca olayları değerlendirir.
• Kazanım 4: Deniz cephelerinde Osmanlı donanmasının karşılaştığı tehditleri irdeler.
• Kazanım 5: Cephe sayısının fazlalığının Osmanlı Devleti üzerindeki sonuçlarını neden-sonuç ilişkisiyle açıklar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Osmanlı Devleti’nin Savaşa Katılması bilgisidir. Osmanlı Devleti’nin Savaşa Katılması konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Osmanlı Devleti’nin Savaşa Katılması — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• XIX. Yüzyıl Sonu ve XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya — ön bilgi: bu başlıktaki tanımları hatırlamamız gerekiyor.

1. Çok Cepheli Savaşın Anlamı

Osmanlı Devleti, 29 Ekim 1914'te savaşa katılmasının ardından savaşın bütün cephelerinde yer almıştır. Klasik cephe savaşından farklı olarak Osmanlı Devleti hem Doğu'da hem Güney'de hem Batı'da mücadele etmiştir. Bu durum, devletin bütün sınırlarının aynı anda savunulması gerektiği anlamına gelmiştir. Cephe sayısının fazla olması, insan ve malzeme kaynaklarının bölünmesine ve savaşın daha uzun sürmesine yol açmıştır.

Osmanlı Devleti'nin cepheleri iki ana başlıkta incelenebilir: karayı cepheleri ve deniz cepheleri. Karayı cepheleri arasında Kafkasya, Irak, Sina-Filistin, Çanakkale, Kütahya-Eskişehir ve İstanbul-Marmara sayılır. Deniz cepheleri ise boğazları ve kıyıları korumak için kurulan hatlardır.

2. Kafkasya, Irak ve Sina Cepheleri

Kafkasya Cephesi, Anadolu'nun doğu sınırında, Gürcistan ve Çerkezistan bölgesinde açılmıştır. Osmanlı ordusu bu cephede 1914-1915 kışında Sarıkamış bölgesinde büyük kayıplar vermiştir. 1917'de düşman bu cephede üstünlük kurmuş, Erzurum ve Kars düşmüştür. 1918'de ise Osmanlı ordusu cepheleri geri alarak Doğu Anadolu'yu güvence altına almıştır.

Irak Cephesi, Basra Körfezi ve Süleymaniye bölgesinde açılmıştır. Osmanlı Devleti bu cephede İngiliz kuvvetlerine karşı Basra-Bagdat hattını savunmuştur. Düşman kuvvetleri 1917'de Bağdat'a girdikten sonra Süleymaniye bölgesine doğru ilerlemiştir.

Sina ve Filistin Cephesi, Akdeniz kıyısından başlayarak Güneye doğru uzanmıştır. Düşman bu cephede kıyı savunması yaparak Osmanlı ordusunun cepheleri uzatmasını sağlamış, ilerlemesini sürdürmüştür. Cephede yaşanan kayıplar, Osmanlı'nın güney sınırını tehdit etmiştir.

3. Çanakkale ve Marmara Cepheleri

Çanakkale Cephesi, Osmanlı Devleti için en kritik cephedir. 1915 yılında düşman donanması Enez ve Kumkale önlerinden geçerek Çanakkale Boğazı'na girmiş ve ağır topçu ateşiyle karayı taşkınlarını desteklemiştir. Düşman kuvvetlerinin içinde Avustralya ve Yeni Zealand birlikleri de bulunuyordu; bu birliklerin adı Anzac'tır.

Osmanlı ordusu Anafartalar, Seddülbahar ve Bigalıhisar bölgelerinde sıcak çarpışmalara girmiştir. Burada Mustafa Kemal Paşa komutasındaki kuvvetler, düşmanın ilerlemesini durdurmuştur. Cephenin düşman açısından sonucu başarısız olmuş; düşman hedefe ulaşamadan mevzilerini boşaltarak çekilmiştir. Böylece Anadolu'nun ve İstanbul'un güvenliği korunmuştur.

İstanbul-Marmara Cephesi, Gelibolu Yarımadası ile karayı arasında kurulmuştur. Devletin başkentini ve Boğaz'ı korumak bu cephenin temel amacı olmuştur. Kütahya-Eskişehir Cephesi ile birlikte bu iki cephe, düşmanın Anadolu içine ilerlemesini engellemiştir.

4. Deniz Cepheleri ve Boğazlar

Osmanlı Devleti'nin deniz cephelerinde karşılaştığı temel tehdit, düşman donanmasının boğazları zorlamasıdır. Boğazlarda sığ taban bulunması, büyük savaş gemilerinin burada hareket etmesini güçleştirmiştir. Bu nedenle Osmanlı donanması, düşman gemilerinin geçişini engellemek için mayınlar ve tahkimatlardan yararlanmıştır.

Deniz cephelerinde iki önemli hareket öne çıkmıştır:

• Çanakkale Boğazı'nın Enez ve Kumkale önünden geçilerek açılması girişimi
• Şarköy ve Karaburun bölgelerine yapılan askerî hareketler

Deniz cephelerinde alınan sonuçlar, düşmanın deniz yoluyla Anadolu'ya sızma girişimlerini sınırlandırmıştır. Ancak Osmanlı donanması, düşman üstünlüğü karşısında uzun süre dayanamayacak durumda kalmıştır.

5. Cephe Özeti

Özet

Özet: Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı boyunca çok sayıda karayı ve deniz cephesinde mücadele etmiştir. Kafkasya Cephesi Anadolu'nun doğu sınırında açılmış, 1914-1915 kışında Sarıkamış'ta büyük kayıplar verilmiş, 1918'de cepheler geri alınmıştır. Irak Cephesi'nde Basra-Bagdat hattı savunulmuş, Süleymaniye bölgesi düşman eline geçmiştir. Sina ve Filistin Cephesi'nde düşman kıyı savunması yaparak ilerlemiştir. Çanakkale Cephesi en kritik cephe olmuş; düşman donanması Enez ve Kumkale önünden boğaza girmeye çalışmış, Anzac birlikleri karaya çıkmış, Anafartalar, Seddülbahar ve Bigalıhisar'da Mustafa Kemal Paşa komutasındaki kuvvetler direniş göstermiştir. Deniz cephelerinde boğazları zorlayan düşman gemilerine karşı tahkimat ve mayınlardan yararlanılmıştır. Cephe sayısının fazla olması kaynakların bölünmesine ve savaşın uzamasına yol açmıştır.

Sık Yapılan Hatalar

Sık Yapılan Hatalar: Çanakkale Cephesi'nin Anadolu'nun doğusunda açıldığının düşünülmesi; Kafkasya Cephesi ile Irak Cephesi'nin karıştırılması; Çanakkale'deki düşman kuvvetlerinin Fransız olup İngiliz olmadığının söylenmesi; Sarıkamış kayıplarının Kafkasya Cephesi'ne ait olduğunun unutulması; deniz cepheleri ile karayı cephelerinin karıştırılması.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı boyunca açtığı cepheleri coğrafi konumlarına göre gruplandırarak yazınız.

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Her cepheyi coğrafi konumuyla eşleştirin: Kafkasya doğuda, Irak güneyde, Çanakkale batıdadır.
• Cephe adındaki bölge adına bakarak o cepheyle savaşan devleti tahmin edin.
• Çanakkale sorularında deniz saldırısı, ağır topçu ateşi ve Anzac ayrıntılarına dikkat edin.
• Cephe sorularında önce cephenin açılış amacını, sonra sonucunu bulun.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Cepheyi Bölgeyle Eşleştirme

Soru: Irak Cephesi hangi bölgede açılmıştır?

1. Adım 1: Cephe adındaki bölge adına dikkat edilir.
2. Adım 2: Irak Cephesi'nin merkezi Basra Körfezi ve Süleymaniye bölgesidir.
3. Adım 3: Osmanlı ordusu burada İngiliz kuvvetleriyle mücadele etmiştir.
4. Adım 4: Sonuç, cephenin Irak bölgesinde açıldığıdır.

Cevap: Irak Cephesi Basra Körfezi ve Süleymaniye bölgesinde açılmıştır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Cephenin Sonucunu Belirleme

Soru: Çanakkale Cephesi'nde düşman kuvvetleri açısından savaşın sonucu ne olmuştur?

1. Adım 1: Düşmanın amacı Anadolu'ya ilerlemekti.
2. Adım 2: Düşman donanması boğaza girmiş, taşkın düzenlemiştir.
3. Adım 3: Anafartalar, Seddülbahar ve Bigalıhisar'da direnişle karşılaşmışlardır.
4. Adım 4: Sonuç, hedefe ulaşamadan mevzilerini boşaltarak çekilmiş olmalarıdır.

Cevap: Düşman kuvvetleri hedefe ulaşamadan Çanakkale Cephesi'ni boşaltarak çekilmiştir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Çanakkale Cephesi'nin yerini yanlış belirlemek: Çanakkale Cephesi Gelibolu Yarımadası ve Çanakkale kıyılarında açılmıştır.
• Kafkasya ile Irak cephesini karıştırmak: Kafkasya Cephesi Anadolu'nun doğusunda, Irak Cephesi Basra ve Süleymaniye bölgesindedir.
• Çanakkale'deki düşmanı yalnız İngiliz saymak: Çanakkale'de İngiliz ve Fransız kuvvetleri birlikte bulunmuştur.
• Deniz cephelerini karayı cepheleri sanmak: Deniz cephelerinde donanma ve boğaz tahkimatı belirleyici olmuştur.
• Sarıkamış'ın hangi cepheye ait olduğunu unutmak: Sarıkamış, Kafkasya Cephesi'nde yaşanmış büyük bir kayıp olayıdır.

Özet

Kısaca: Osmanlı Devleti, I. Kafkasya Cephesi Anadolu'nun doğu sınırında açılmış, 1914-1915 kışında Sarıkamış bölgesinde büyük kayıplar verilmiş, 1917'de düşman üstünlüğü yaşanmış ve 1918'de cepheler geri alınmıştır. Çanakkale Cephesi en kritik cephe olmuş; düşman donanması Enez ve Ku…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Osmanlı Devleti savaş boyunca Kafkasya, Irak, Sina, Çanakkale, Kütahya-Eskişehir ve İstanbul-Marmara cephelerinde mücadele etmiştir.
• Kafkasya Cephesi'nde Sarıkamış bölgesinde büyük kayıplar verilmiştir.
• Irak Cephesi'nde Basra-Bagdat hattı savunulmuştur.
• Çanakkale Cephesi, Osmanlı Devleti için en kritik cephe olmuştur.
• Çanakkale'de düşman kuvvetlerinin içinde Anzac birlikleri bulunuyordu.
• Çanakkale Cephesi'ni savunan kuvvetlerin başında Mustafa Kemal Paşa yer almıştır.
• Boğazlarda sığ taban bulunması, düşman gemilerinin geçişini zorlaştırmıştır.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Çanakkale Cephesi'nde Osmanlı ordusunun kullandığı temel teknik yöntem aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Düşman donanmasını deniz altına göndermek · Siperler kurmak ve araziyi savunmak · Hava saldırılarıyla karşı saldırı yapmak · Düşman kuvvetlerini besleme yollarını kesmek)
2. Çanakkale Cephesi'ndeki sıcak çarpışmaların en yoğun olduğu dönem aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: 1914'ün sonbaharı · 1915'in yaz ayları · 1916'nın ilkbaharı · 1917'nin yaz ayları)
3. Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'nda denizden gelen düşman saldırılarına karşı hangi cephede mücadele etmiştir? (Şıklar: Çanakkale cephesi · Kafkasya cephesi · Irak cephesi · Sina cephesi)

Cevap anahtarı: 1) Siperler kurmak ve araziyi savunmak — Çanakkale Cephesi'nde Osmanlı ordusunun kullandığı temel teknik yöntem siperler kurmak ve araziyi savunmak olmuştur. Düşmanın üstün ateşine karşı siperler kullanılmıştır.

2) 1915'in yaz ayları — Çanakkale Cephesi'ndeki sıcak çarpışmaların en yoğun olduğu dönem 1915'in yaz aylarıdır. Anafartalar, Seddülbahar ve Bigalıhisar bu dönemde savaşılmıştır.

3) Çanakkale cephesi — Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'nda Çanakkale cephesi denizlerden gelen düşman saldırılarına karşı mücadele etmiştir. Düşman donanması Enez ve Kumkale önlerinden geçerek boğaza girmiştir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Birinci Dünya Savaşı’nın Türk Toplumuna Etkileri — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Cepheler ve Savaşlar — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Antlaşmalar ve Cumhuriyet'in İlanı — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı boyunca açtığı cepheleri coğrafi konumlarına göre gruplandırarak yazınız. (20 puan)
• Çanakkale Cephesi'nin Osmanlı Devleti için neden en kritik cephe olduğunu açıklayınız. (20 puan)
• Osmanlı Devleti'nin çok cepheli savaş yürütmesinin askerî, ekonomik ve siyasi sonuçlarını değerlendiriniz? (25 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Düşman donanması Enez ve Kumkale önlerinden geçerek boğaza girmiştir. Bu hareketin amacı nedir?

1. Adım 1: Düşmanın savaş gemileriyle boğaza girdiği görülür.
2. Adım 2: Boğazın arkasında Anadolu ve İstanbul bulunmaktadır.
3. Adım 3: Düşman ağır topçu ateşiyle karaya taşkın düzenlemiştir.
4. Adım 4: Sonuç, düşmanın Anadolu'yu işgal etme amacıdır.

Sonuç/cevap: Düşman, boğazı geçerek Anadolu'yu işgal etmek ve İstanbul'a ilerlemek istemiştir.