Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Milli Mücadele'nin başlamasını sağlayan gelişmeleri kronolojik olarak sıralar.
• Kazanım 2: Amasya Genelgesi'nin Milli Mücadele içindeki yerini ve önemini açıklar.
• Kazanım 3: Bölgesel ve ulusal kongrelerin kararlarını karşılaştırır.
• Kazanım 4: Misak-ı Milli'nin bağımsızlık esaslarını ve TBMM'nin önemini yorumlar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Osmanlı'nın Son Dönemi ve I. Dünya Savaşı başlığıdır. Osmanlı'nın Son Dönemi ve I. Dünya Savaşı konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Osmanlı'nın Son Dönemi ve I. Dünya Savaşı — bu adımda öğrendiklerimiz bugünkü konunun dayanağı oluyor.

Samsun'a Çıkış ve Durum Analizi

İzmir'in işgalinden bir dört gün sonra, 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Paşa, Samsun'a çıkarak Anadolu'daki hareketi fiilen başlatmıştır. Çıkışın amacı ilk günlerde resmî görevi olan 9. Ordu Müfettişliği denetimi gibi görünse de, Amasya'ya varıldığında milli iradenin temsilcisi olarak hareket edilmiştir. Bu dönemde Anadolu'da hem düşman işgalleri hem de iç karışıklıklar vardır; Mustafa Kemal, önce halkın tepkisini ölçmek ve örgütlenmeyi gizlice yürütmek için yazışmaları imzasız yayımlatmıştır.

Amasya Genelgesi

22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin gerekçesini, yöntemini ve hedefini ilk kez açıkça ortaya koymuştur. Belge; vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğunu, kurtuluşun ancak milletin kendi azmi ve kararıyla sağlanacağını, bunun için Sivas ve Erzurum'da kongreler toplanacağını ve manda yanlısı anlayışa karşı çıkılacağını belirtir. Bu nedenle genelge, Milli Mücadele'nin aynı zamanda bir bildirisi ve yol haritasıdır.

Cemiyetler, Kongreler ve Heyet-i Temsiliye

Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) ile halk aydınlatılmış; Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919) bölgesel olarak toplanıp ulusal nitelikte kararlar almış ve milli cemiyetleri bir araya getirmiştir. Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919) ise bütün milli cemiyetleri tek çatı altında birleştirerek yurdun her yanından gelen delegelerle toplanmış ve Heyet-i Temsiliye'yi görevlendirmiştir. Böylece dağınık direnişler tek bir temsil organında toplanmıştır. Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919) ile hükûmet, milli hareketi meşru kabul etmek zorunda kalmıştır.

Misak-ı Milli ve TBMM'nin Açılması

Mustafa Kemal ve arkadaşlarının 16-17 Mart 1920'de İstanbul'dan Anadolu'ya geçmesinden sonra Misak-ı Milli (Milli Ant), 28 Ocak 1920'de son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilmiştir. Misak-ı Milli; Mondros Sırt Antlaşması imzalandığı gün Osmanlı'nın idare ettiği yerleri, Kars-Ardahan-Iğdır ve Batı Trakya'nın durumunu ve halkın geleceğini oybirliğiyle belirleme hakkını esas alır. Saltanatın meclisten ayrılmasının ilk adımı sayılabilecek bu karar üzerine İtilaf Devletleri 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etmiş, bunun üzerine 23 Nisan 1920'de Ankara'da TBMM açılmış ve Milli Mücadele'nin yönetim merkezi hâline gelmiştir.

Adım Adım Yöntem: Belge-Tarih Eşleştirme Tablosu

Hazırlık dönemi soruları çoğunlukla belge, tarih ve sonuç eşleştirmesiyle sorulur. Aşağıdaki tabloyu, her belgenin arkasındaki anlamı yazarak çalışmak, hem ezber yükünü hem de hata payını azaltır.

Sınav Odaklı Kritik Bilgiler

Sınavda en çok, kongrelerin bölgesel mi ulusal mı olduğu ve belgelerin işlevi sorulur. Erzurum Kongresi bölgesel toplanıp ulusal kararlar almıştır; Sivas Kongresi ise zaten ulusal katılımla toplanıp cemiyetleri birleştirmiştir. Amasya Genelgesi bir karar değil, bir bildirgedir; Misak-ı Milli ise bir antlaşma değil, meclisin aldığı kararlar bütünüdür. Bu ayrımları kurmadan çözülen sorular hatalı çıkar; bu nedenle her belgeyi türüyle birlikte hatırla.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi, Misak-ı Milli ve TBMM'nin açılışı belgelerini; aldıkları kararlar, katılan kişiler ve sağladıkları sonuçlar bakımından karşılaştıran bir tablo hazırlayınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Her belgeyi üç kelimeyle özetle: gerekçe, yöntem, hedef; bu üçlü Amasya Genelgesi'nin sorularında işine yarar.
• Kongre sorularında önce 'bölgesel mi ulusal mı toplandı' sorusunu sor, sonra kararlarına bak.
• Tarihleri kronolojik bir şeride yaz: 19 Mayıs, 22 Haziran, 23 Temmuz, 4 Eylül, 28 Ocak, 23 Nisan; sıralama soruları bu şeritten kolayca çözülür.
• TBMM'nin açılışını, İstanbul'un işgaliyle ilişkilendir; sorular genellikle bu nedensellik sorar.
• Manda ve himaye tartışmasını Amasya Genelgesi ile birlikte hatırla; genelge bu tartışmaya karşı açık bir tavır koyar.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Belgenin İşlevini Bulma

Soru: Amasya Genelgesi'nin Milli Mücadele açısından en temel işlevi nedir?

1. Adım 1: Belgenin 22 Haziran 1919'da, işgaller sürerken yayımlandığı görülür.
2. Adım 2: Metinde vatanın tehlikede olduğu ve kurtuluşun milletin azmiyle olacağı vurgulanır.
3. Adım 3: Kongre çağrısı yapılarak yol haritası da belirlenmiştir.

Cevap: Milli Mücadele'nin gerekçesini, yöntemini ve hedefini ilk kez açıkça ortaya koymasıdır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Kongreleri Ayırt Etme

Soru: Erzurum ve Sivas kongrelerinin toplanma biçimini karşılaştırınız.

1. Adım 1: Erzurum Kongresi Doğu vilayetleri temsilcileriyle bölgesel toplanmıştır.
2. Adım 2: Ancak alınan kararlar tüm yurdu ilgilendirdiği için ulusal niteliktedir.
3. Adım 3: Sivas Kongresi yurdun her bölgesinden delegelerle toplanmış ve cemiyetleri birleştirmiştir.

Cevap: Erzurum bölgesel toplanıp ulusal karar almış, Sivas ise ulusal katılım ve birleşme sağlamıştır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Amasya Genelgesi'ni bir karar ya da antlaşma sanmak: Genelge bir bildiridir; gerekçe, yöntem ve hedefi duyurur, karar alma yetkisi taşımaz.
• Erzurum Kongresi'ni tamamen bölgesel ya da tamamen ulusal sanmak: Toplanma biçimi bölgesel, alınan kararların etkisi ulustur.
• Misak-ı Milli'yi bir antlaşma sanmak: Misak-ı Milli, son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin kabul ettiği kararlar bütünüdür, iki devlet arasında yapılmış bir antlaşma değildir.
• Sivas Kongresi'ni Erzurum'dan önce sanmak: Sıra tersine kurulmuştur: önce Erzurum (Temmuz-Ağustos 1919), sonra Sivas (Eylül 1919).
• Havza Genelgesi ile Amasya Genelgesi'ni karıştırmak: Havza (28 Mayıs 1919) halkı aydınlatma amaçlıdır, Amasya (22 Haziran 1919) ise program niteliğindedir.

Kısaca özet

Kısaca: Milli Mücadele, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışla fiilen başladı. Amasya Genelgesi gerekçe ve yöntemi belirledi; Erzurum ve Sivas kongreleri örgütlenmeyi tek çatıda topladı. Misak-ı Milli bağımsızlık esaslarını ortaya koydu; İstanbul'un işgali üzerine 23 Nisan 1920'de TBMM açılarak milli egemenlik fiilen uygulanmaya başlandı.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin gerekçesini, yöntemini ve hedefini belirlediği için bildiri niteliğindedir.
• Erzurum Kongresi bölgesel toplanmasına rağmen ulusal nitelikte kararlar almıştır.
• Sivas Kongresi sonucunda Heyet-i Temsiliye oluşturulmuş, direniş tek elden yönetilmiştir.
• Misak-ı Milli bir antlaşma değil, son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin aldığı kararlar bütünüdür.
• Misak-ı Milli'nin kabulü üzerine İtilaf Devletleri 16 Mart 1920'de İstanbul'u işgal etmiştir.
• TBMM 23 Nisan 1920'de açılmış, Milli Mücadele'nin merkezi ve milli egemenliğin kaynağı olmuştur.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Misak-ı Milli aşağıdaki esaslardan hangisini öncelikle benimsemiştir? (Şıklar: Saltanatın korunması · Bağımsızlık ve toprak bütünlüğü · Manda ve himayenin kabulü · Kapitülasyonların sürdürülmesi)
2. Bütün milli cemiyetleri tek çatı altında birleştiren kongre hangisidir? (Şıklar: Erzurum Kongresi · Sivas Kongresi · Havza Genelgesi · Amasya Görüşmeleri)
3. Mustafa Kemal Paşa Milli Mücadele'yi başlatmak amacıyla hangi tarihte Samsun'a çıkmıştır? (Şıklar: 28 Mayıs 1919 · 19 Mayıs 1919 · 22 Haziran 1919 · 4 Eylül 1919)

Cevap anahtarı: 1) Bağımsızlık ve toprak bütünlüğü — Misak-ı Milli, milletin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü esas almış; halkın kendi geleceğini belirleme hakkını vurgulamıştır.

2) Sivas Kongresi — Sivas Kongresi, yurdun her yanından gelen delegelerle bütün milli cemiyetleri birleştirmiş ve Heyet-i Temsiliye'yi görevlendirmiştir.

3) 19 Mayıs 1919 — Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Anadolu'daki milli direnişin fiilen başlamasını sağlamıştır.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• XIX. Yüzyıl Sonu ve XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Osmanlı Devleti’nin Savaşa Katılması — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Birinci Dünya Savaşı’nın Türk Toplumuna Etkileri — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Bu anlatım hakkında

Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi, Misak-ı Milli ve TBMM'nin açılışı belgelerini; aldıkları kararlar, katılan kişiler ve sağladıkları sonuçlar bakımından karşılaştıran bir tablo hazı… (15 puan)
• Millî Mücadele'nin örgütlenme sürecini (Samsun'dan TBMM'ye) adım adım zaman çizelgesi olarak düzenleyip her adımda atılan somut adımı yazınız. (10 puan)
• Millî Mücadele'nin hazırlık dönemi için Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi ve Misak-ı Milli'yi tarihleriyle birlikte sıralayınız. Her birinin Millî Mücadele içindeki yerini bir cümley… (25 puan)
• Erzurum Kongresi ile Sivas Kongresi arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları karşılaştırmalı olarak yazınız? (10 puan)