XIX. Yüzyıl Sonu ve XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste XIX. Yüzyıl Sonu ve XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda yaşadığı toprak kayıplarını ve bu kayıpların nedenlerini açıklar.
• Kazanım 2: 19. yüzyıl dünyasında sanayileşme, serbest pazar ve milliyetçilik akımlarının yönettiğini belirtir.
• Kazanım 3: Tanzimat, Islahat, Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan gibi ıslah ve meclis hareketlerini karşılaştırır.
• Kazanım 4: Trablusgarp ve Balkan Savaşlarının Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki konumuna etkisini yorumlar.
• Kazanım 5: Berlin Antlaşması ve 1881'deki Berlin Kongresi'nin Osmanlı Devleti üzerindeki sonuçlarını değerlendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi bilgisidir. Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi — bağlantı: bu derste yeniden karşımıza çıkacak konu.
• Osmanlı'nın Son Dönemi ve I. Dünya Savaşı — bu adımda öğrendiklerimiz bugünkü konunun dayanağı oluyor.

1. Osmanlı Devleti'nde 19. Yüzyılın Yapısal Sorunları

Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda üç ayrı alanda birden güç kaybetti. Birincisi toprak kaybıdır: 1774'te Küçük Kaynarca Antlaşmasıyla Rusya'ya tanınan serbestlik, sonraki antlaşmalarla genişletildi. 1829'da Edirne, 1830'da Belgrad, 1878'de Berlin Antlaşması sonucunda Balkanlardaki pek çok toprak elde edildi. İkincisi ekonomik zayıflıktır: sanayileşemeyen Osmanlı, ticaret ve borç ilişkilerinde Avrupa'ya bağımlı hâle geldi. Üçüncüsü yönetim ve adalet sorunudur: adli ve siyasi düzen birbirine karışmış, halkın güveni sarsılmıştı.

Bu kayıpların arkasında birbiriyle bağlantılı üç etken vardır: Osmanlı'nın Avrupa'daki halkları arasında milliyetçilik akımlarının güçlenmesi, dış devletlerin Osmanlı topraklarındaki halkları kışkırtması ve Osmanlı ordusunun modern savaş tekniklerine uyum sağlamakta geç kalması. Toprak kaybı, aynı zamanda ekonomik kaybı da beraberinde getirmiştir; elde edilen vergi gelirleri düşünce devletin borçlarını ödeyememesi sorunu büyümüştür.

2. 19. Yüzyılın Dünyası: Sanayi, Reform ve Milliyetçilik

Dünyada 19. yüzyılı şekillendiren temel gelişme sanayi devrimidir. Üretim makineyle yapılmaya başladığında iş gücüne ihtiyaç azaldı, ucuz hammadde ve pazar arayışı arttı. Sanayileşen devletler, demiryolu ve telgraf ağlarıyla büyük topraklara yöneldi. Bu durum, elinde zengin hammadde kaynakları bulunan devletleri rekabet içine soktu.

19. yüzyıl aynı zamanda reform ve ayaklanma yüzyılıdır. Avrupa'da liberal hareketler, anayasal düzene geçiş talepleri, 1830 ve 1848 devrimleri gündeme geldi. Bu dönemin en etkili fikri akımlarından biri milliyetçiliktir: halklar kendi dilini, tarihini ve yönetimini talep etmeye başladı. Osmanlı topraklarında yaşayan Rum, Ermeni, Bulgar, Arap ve Sırp toplulukları bu akımdan etkilenerek ayaklanmış; ayaklanmalar dış devletlerin desteğiyle daha da büyümüştür.

3. Osmanlı'da Islah Hareketleri ve Meclisler

Osmanlı Devleti, bu gelişmeler karşısında kendi ıslah hareketlerini başlattı. Tanzimat adı verilen dönemde ordu, eğitim, adalet, maliye ve bürokrasi yeniden düzenlendi. 1839'da ilan edilen Gülhane Fermanı, eşitlik, adalet ve ıskân (yerleştirme) ilkelerini öne çıkardı. 1856'da ilan edilen Islahat Fermanı ise Tanzimat'ın devamı niteliğindedir. Islahatçı devlet adamları İngilizceye Islahatçılar denilmiştir.

Islah hareketlerinin başlıca amaçları şunlardı:

• Orduyu ve donanmayı modern savaş tekniklerine göre yenilemek
• Okul sistemini yaygınlaştırmak ve okuma yazma seferberliği başlatmak
• Adalet, maliye ve bürokrasiyi düzene sokmak
• Kaybedilen toprakları geri almak ve devleti teknik bakımdan güçlendirmek

1876 yılında Meclis-i Mebusan (Mebus Meclisi) ve Meclis-i Ayan kuruldu; aynı yıl Kanun-i Esasi ilan edildi. Kanun esasi, devletin ilk kez yazılı bir anayasa ile düzenlenmesiydi. Hükümet ve saray, anayasal düzene rağmen fiilen yönetimi elinde tutmaya devam etti. 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi, 31 Mart Olayı ile düzen yeniden bozuldu.

Bu dönemde kurulan dernekler, gazeteler ve okullar yeni düşüncenin yayılmasında rol oynadı. Eğitim yaygınlaştıkça eğitimli aydın kesimi büyüdü; devletin borçlarını düzenlemek için kurulan kurumlar ise mali bağımlılığı artırdı.

4. XX. Yüzyıl Başında Dünya ve Osmanlı

19. yüzyılın sonlarına doğru dünyada sömürgecilik yarışı hızlandı. Osmanlı topraklarındaki Mısır 1882'de İngiliz ve Fransız kuvvetlerince işgal edildi. 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması'nı değerlendirmek üzere 1881'de Berlin Kongresi toplandı; Balkanlardaki devletler bu kongrenin kararlarıyla uluslarararası alanda tanındı.

20. yüzyılın ilk yıllarında Osmanlı Devleti aynı anda iki cephede savaşmak zorunda kaldı. İtalya ile Trablusgarp (Libya) Savaşı 1911-1912'de yaşandı ve Osmanlı Kuzey Afrika'daki son topraklarını kaybetti. 1912-1913 Balkan Savaşları'nda ise Balkanlardaki topraklarının büyük bölümü elde edildi. İtalya ve Balkan devletlerinin aynı anda baskı kurması, Osmanlı Devleti'nin iç siyasetini de derinden sarstı.

Bu iki savaşın ortak sonucu şudur: Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda çözülmeye başladığı sorunları 20. yüzyılın başında büyük ölçüde derinleştirmiştir. Toprak kaybı, ekonomik çöküş, orduyu yenileyememe ve toplumda dayanışma eksikliği bir araya geldiğinde devletin geleceği tartışılmaya başlanmıştır.

5. Dönemin Olayları ve Sonuçları

Özet

Özet: 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Osmanlı Devleti; toprak kaybı, ekonomik gerilik ve yönetim sorunlarıyla karşı karşıyadır. Dünyada sanayi devrimi, liberal hareketler ve milliyetçilik akımları yayılırken Osmanlı topraklarındaki halklar ayaklanmış, dış devletler bu ayaklanmaları desteklemiştir. Osmanlı Devleti Tanzimat, Islahat, Meclis-i Mebusan, Meclis-i Ayan ve Kanun-i Esasi ile ıslah ve anayasal düzen arayışına girmiştir. 1878 Berlin Antlaşması, 1881 Berlin Kongresi ve 1882'de Mısır'ın işgali kayıpları derinleştirmiştir. 1911-1912 Trablusgarp ve 1912-1913 Balkan Savaşları ise devletin iki cephede birden savaştığını ve çözülüşün hızlandığını göstermiştir.

Sık Yapılan Hatalar

Sık Yapılan Hatalar: 1878'deki Berlin Antlaşması ile 1881'de toplanan Berlin Kongresi'nin karıştırılması; Mısır'ın işgal yılının 1882 yerine başka bir yıl sanılması; Tanzimat ile Islahat hareketlerinin aynı fermanı gösterdiğinin düşünülmesi; Trablusgarp Savaşı ile Balkan Savaşlarının yıllarının ve kaybedilen bölgelerin karıştırılması; 1876'da meclislerin kurulmasının anayasa ilanından bağımsız bir olay sayılması.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, XIX. Yüzyıl Sonu ve XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda yaşadığı toprak kayıplarının nedenlerini iki başlık altında açıklayınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Antlaşma yıllarını ezberlemek yerine sıraya koyun: 1774 Küçük Kaynarca, 1829 Edirne, 1830 Belgrad, 1878 Berlin.
• Ferman adlarını fermanı veren dönemle eşleştirerek hatırlayın.
• Cephe veya savaş sorularında önce olayın coğrafyasını, sonra yılını bulun.
• Yıl sorusunda şıkları karşılaştırırken iki olayın yılını yan yana koyun.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Antlaşmayı Yılına Göre Eşleştirme

Soru: Aşağıdaki olaylardan hangisi 1878 yılında gerçekleşmiştir?

1. Adım 1: Olayın adı ile yıl bilgisi karşılaştırılır.
2. Adım 2: 1878 yılında imzalanan antlaşma Berlin Antlaşması'dır.
3. Adım 3: Berlin Antlaşması Balkanlardaki toprak kayıplarını kesinleştirmiştir.
4. Adım 4: Sonuç 1878 yılına denk gelir.

Cevap: Berlin Antlaşması 1878 yılında imzalanmıştır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Bir Antlaşmanın Sonucunu Belirleme

Soru: Trablusgarp Savaşı'nın Osmanlı Devleti üzerindeki sonucu nedir?

1. Adım 1: Savaşın tarafı ve tarihi belirlenir; 1911-1912 arasında İtalya ile savaşılmıştır.
2. Adım 2: Savaşın Libya (Trablusgarp ve çevresi) bölgesinde olduğu görülür.
3. Adım 3: Osmanlı Devleti bu bölgeyi kaybetmiştir.
4. Adım 4: Sonuç, Kuzey Afrika'daki toprakların elde edildiğidir.

Cevap: Osmanlı Devleti Kuzey Afrika'daki son topraklarını kaybetmiştir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Berlin Antlaşması ile Berlin Kongresi'ni karıştırmak: Berlin Antlaşması 1878'de imzalanmıştır; Berlin Kongresi ise 1881'de toplanmıştır.
• Mısır'ın işgal yılını yanlış söylemek: Mısır 1882'de İngiliz ve Fransız kuvvetlerince işgal edilmiştir.
• Tanzimat ile Islahat hareketini aynı saymak: Tanzimat 1839 Gülhane Fermanı ile başlar, Islahat 1856 Islahat Fermanı ile sürer.
• Trablusgarp ile Balkan Savaşlarının yıllarını karıştırmak: Trablusgarp Savaşı 1911-1912, Balkan Savaşları 1912-1913 yıllarında yapılmıştır.
• Osmanlı'nın yalnızca askerî nedenlerle toprak kaybettiğini düşünmek: Milliyetçilik akımları ve dış destekler de toprak kaybında etkili olmuştur.

Özet

Kısaca: 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Osmanlı Devleti, toprak kaybı, ekonomik gerilik ve yönetim sorunlarıyla karşı karşıya kalmıştır. Küçük Kaynarca'dan Berlin'e uzanan toprak kayıpları, dünyadaki sanayi devrimi, milliyetçilik akımları ve dış devlet desteğiyle hızlanmıştır. Osmanlı Devleti Tanzimat (1839 Gülhane, 1856 Islahat) ve 1876'da meclisler ile Kanun-i Esasi ile ıslah ve anayasal düzen aramıştır. 1911-1912…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Osmanlı Devleti 19. yüzyılda hem toprak hem de ekonomik bakımdan sürekli geriledi.
• Milliyetçilik akımları Osmanlı topraklarındaki halkların bağımsızlık taleplerini artırdı.
• 1839 Gülhane Fermanı, Tanzimat döneminin temel metnidir.
• 1876'da kurulan iki meclis, Osmanlı'da anayasal düzene geçiş denemesidir.
• 1878 Berlin Antlaşması ve 1881 Berlin Kongresi Balkanlardaki kayıpları kesinleştirmiştir.
• Trablusgarp Savaşı Kuzey Afrika'daki, Balkan Savaşları ise Avrupa'daki toprak kayıplarına yol açmıştır.
• Sömürgecilik yarışı, Osmanlı topraklarındaki İslam topraklarını da etkilemiştir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Tanzimat ve Islahat dönemlerinde yürütülen çalışmaların ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Ülkeye yabancı nüfus getirmek · Dış ülkelerden yeni borç almak · Ülkenin sınırlarını genişletmek · Orduyu güçlendirmek ve modernleştirmek)
2. 1878'deki Berlin Antlaşması'nı değerlendirmek üzere düzenlenen kongre hangi yılda toplanmıştır? (Şıklar: 1876 · 1877 · 1881 · 1880)
3. Kırım Savaşı'nın sonunda Osmanlı Devleti'nin imzaladığı antlaşma hangisidir? (Şıklar: Paris Antlaşması · Berlin Antlaşması · Londra Antlaşması · San Stefano Antlaşması)

Cevap anahtarı: 1) Orduyu güçlendirmek ve modernleştirmek — Tanzimat ve Islahat dönemlerinde yürütülen çalışmaların ortak amacı Orduyu güçlendirmek ve modernleştirmek olmuştur. Ayrıca eğitimin yaygınlaştırılması ve adaletin düzenlenmesi de bu dönemin hedefler…

2) 1881 — Berlin Kongresi 1881'de toplanmıştır. Doğru yıl 1881'dir. Kongrede Balkanlardaki devletlerin uluslarararası alanda tanınması konuşulmuştur.

3) Paris Antlaşması — Kırım Savaşı 1853-1856 yıllarında yaşanmıştır; Osmanlı Devleti'nin savaş sonunda imzaladığı antlaşma Paris Antlaşması'dır. Diğer seçenekler farklı dönemlere aittir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Osmanlı Devleti’nin Savaşa Katılması — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Birinci Dünya Savaşı’nın Türk Toplumuna Etkileri — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Cepheler ve Savaşlar — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste XIX. Yüzyıl Sonu ve XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda yaşadığı toprak kayıplarının nedenlerini iki başlık altında açıklayınız. (15 puan)
• Tanzimat ve Islahat hareketlerini karşılaştırarak ortak amaçlarını ve farklarını açıklayınız. (20 puan)
• Trablusgarp Savaşı ile Balkan Savaşlarının Osmanlı Devleti üzerindeki etkilerini neden-sonuç ilişkisiyle karşılaştırmalı olarak yazınız. (25 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 1876'da meclisler kurulmuş ve anayasa ilan edilmiştir. Buna rağmen yönetim değişmemiştir. Bu durum nasıl açıklanır?

1. Adım 1: Anayasal düzenin yazılı hâle geldiği tespit edilir.
2. Adım 2: Saray ve bürokrasinin fiilen yönetimi elinde tuttuğu görülür.
3. Adım 3: Meclislerin karar yetkisi sınırlı kalmıştır.
4. Adım 4: Sonuç, anayasa ile fiilî uygulama arasındaki uyumsuzluktur.

Sonuç/cevap: Anayasa yazılı hâle gelmiş ancak fiilî yönetim değişmediği için uygulamada anayasal düzen yerleşmemiştir.