Millî Mücadele Hazırlık Süreci

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Millî Mücadele Hazırlık Süreci konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu'da başlayan hareketlerin gerekçelerini açıklar.
• Kazanım 2: Kongreler aracılığıyla oluşan siyasi örgütlenmeyi değerlendirir.
• Kazanım 3: Amasya Genelgesi ile Sivas Kongresi'nin kararlarını karşılaştırır.
• Kazanım 4: TBMM'nin kuruluş amacını ve görevlerini belirtir.
• Kazanım 5: Misak-ı Millî'nin içeriği ile siyasi hedefleri ilişkilendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu derste Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler konusunu hatırlayarak ilerliyoruz. İki konu arasındaki bağı kurmak, ayrı ayrı ezberlemekten daha kalıcı bir öğrenme sağlar.

• Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Antlaşmalar ve Cumhuriyet'in İlanı — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

1. Mondros Sonrası Ortam

MONDROS MÜTAREKESİ, 30 Ekim 1918'de İtilaf Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında imzalanmış ve 12 maddeden oluşmuştur. Mütareke askerî ateşkes getirmiş ancak maddeleri Anadolu halkı üzerinde derin bir hayal kırıklığı yaratmıştır.

Osmanlı Hükümeti'nin yenildiğini kabul etmesi, sivil ve askerî yetkililerin görevlerinden ayrılması gibi maddeler halk arasında derin bir rahatsızlık doğurmuştur. Mütareke, halkın gözünde ülkenin geleceğini güvence altına almaktan çok uzaklaştırmıştır.

Bu ortamda Anadolu'da iki farklı yol izlenmiştir. Birinci yol, İstanbul'da toplanan konferanslara katılmak ve diplomasi yoluyla sorunları çözmeye çalışmaktır. İkinci yol ise Anadolu'da halkın öz iradesine dayanan bir siyasi kurtuluş hareketi başlatmaktır. Ağırlık kazanacak olan bu ikinci yoldur.

2. Kongreler: Siyasi Örgütlenmenin Başlangıcı

Mondros sonrasında Anadolu'nun çeşitli yörelerinde kongreler toplanmaya başlamıştır. Kongreler, halkın sesini resmî bir zeminde duyurabilmesi ve kararların herkese benimsetilmesi bakımından önemlidir. Bir kongre, aynı zamanda yöre halkının siyasi iradesinin kayıt altına alındığı kurumsal bir karar noktasıdır.

Kongrelerde yalnızca şikâyetler dile getirilmez; ülkenin geleceğine ilişkin somut kararlar da alınır. Alınan kararların halk tarafından benimsenmesi, bu kararların meşruiyetini artırır. Ayrıca kimi kongrelerde yeni dernekler kurulur ve bunlar siyasi örgütlenmenin temeli olur.

• Kongreler, halkın talebi ve iradesini resmî bir karar hâline getirir.
• Anadolu'daki hareketin dayanışma içinde yürütülmesini sağlar.
• Dernek ve siyasi kuruluşların kurulmasına zemin hazırlar.
• Alınan kararlar halk tarafından desteklendiğinde meşruiyet kazanır.
• Birbirinden bağımsız yörelerde aynı hedefe yönelişin ortaya çıkmasını sağlar.

3. Amasya Genelgesi

Amasya Genelgesi, 22 Haziran 1920'de Amasya'da toplanan yöre temsilcilerinin katılımıyla hazırlanmış ve ülke geneline duyurulan bir genelgedir. Genelgenin temel mesajı, işgal altındaki topraklarda yaşayan halkın kendi kaderini belirleme hakkına sahip olduğudur.

Genelgede, manda ve himaye kabul edilmeyeceği açıkça belirtilmiştir. Bunun yanında İstanbul'daki hükümetle hiçbir görüşme yapılmayacağı ve ülke işlerinin yalnızca halkın iradesine dayandırılacağı ifade edilmiştir.

Amasya Genelgesi, uzun süredir sürdürülen ve İstanbul'a bağımlı geleneğe son verilmesi bakımından dönüm noktasıdır. Genelge, Anadolu'daki siyasi iradenin artık İstanbul'dan değil bölgeden yönetileceğini ortaya koymuştur.

4. Sivas Kongresi

Sivas Kongresi, 9 Eylül 1920'de Sivas'ta toplanmıştır. Kongrenin toplanma amacı, Anadolu'daki çeşitli yörelerde ortaya çıkan hareketleri tek bir çatı altında birleştirmektir. Bu nedenle kongreye birbirinden farklı yörelerden temsilciler katılmıştır.

Sivas Kongresi'nin en önemli kararı, Türkiye'nin geleceğinin belirlenmesinde İstanbul'un değil Ankara'nın merkez olarak kabul edilmesidir. Bunun yanında askerî yollardan yararlanarak düzenli ordu kurulması kararla bağlanmıştır.

Kongre, manda ve himaye düşüncesinin benimsenmediğini bir kez daha teyit etmiştir. Alınan bu kararlar hem Anadolu halkının ortak iradesini ortaya koymuş hem de İstanbul'a karşı verilen bir tutumun resmî bir kararla desteklenmesini sağlamıştır.

5. Büyük Millet Meclisi'nin Kuruluşu

Sivas Kongresi'ndeki kararları hayata geçirmek üzere 23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisi, Ankara'da açılmıştır. Sivas Kongresi'nde kabul edilen kararlar bu yönüyle Meclis'in çalışmalarının temelini oluşturmuştur.

Meclis'in açılış amacı, ülkenin kurtuluşunu sağlamak ve yeni bir düzen kurmaktır. Meclis yalnızca bir meclis değil, aynı zamanda ülkenin yeni siyasi iradesini temsil eden kurucu bir organdır. Meclis'in oluşmasıyla Anadolu'daki siyasi örgütlenme resmî bir kurumsal zemine kavuşmuştur.

6. Misak-ı Millî

Meclis, toplandıktan kısa süre sonra 12 Mart 1921'de Misak-ı Millî adı verilen beyannameyi kabul etmiştir. Bu beyanname, Meclis'in ilk yılında belirlediği siyasi hedefleri içermesi bakımından temel bir metindir.

Misak-ı Millî'de manda ve himaye kabul edilmeyeceği, ülke bütünlüğünün korunacağı, askerî ve siyasi hakların elde edileceği, Anadolu'nun yeniden düzenleneceği ve bir hükümet kurulacağı belirtilmiştir. Ayrıca ulusal sınırların çizilmesi ve bütün unsurlarıyla bağımsız bir devletin kurulması hedef olarak konulmuştur.

Misak-ı Millî, bir amacın daha somut biçimde ortaya konulmasıdır. Önceki kongre kararları siyasi iradeyi ifade ederken Misak-ı Millî bu iradenin uygulanması için gereken hedefleri sıralamıştır. Ayrıca böylece diğer ülkelerin Millî Mücadele hakkındaki izlenimlerinin değişmesine yol açmıştır.

Özet: Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu'da halkın iradesine dayalı bir kurtuluş hareketi başlamış, bu hareket kongreler aracılığıyla örgütlenmiştir. Amasya Genelgesi ile manda ve himayenin kabul edilmeyeceğini belirtmiş, Sivas Kongresi ise Ankara'nın merkez seçilmesiyle bu iradeyi kurumsallaştırmıştır. 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla hareket resmî bir kurumsal zemine kavuşmuş, 12 Mart 1921'de kabul edilen Misak-ı Millî ise siyasi hedefleri somut biçimde ortaya koymuştur.

Sık Yapılan Hatalar: Birinci hata, Mondros Mütarekesi'nin barış antlaşması sanılmasıdır; o bir ateşkes antlaşmasıdır ve 12 maddeden oluşur. İkinci hata, Amasya Genelgesi ile Sivas Kongresi'nin kararlarının birbirine karıştırılmasıdır. Üçüncü hata, Misak-ı Millî'nin bir antlaşma olduğu düşüncesidir; o bir beyannamedir ve Meclis kararıyla kabul edilmiştir. Dördüncü hata, kongrelerin yalnızca birer toplantı olduğu düşüncesidir; kongreler siyasi örgütlenmenin temelidir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Millî Mücadele Hazırlık Süreci bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Amasya Genelgesi, Sivas Kongresi ve Misak-ı Millî'nin tarihlerini ve öne çıkan kararlarını karşılaştırmalı bir tablo halinde yazınız?

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Hızlı hatırlatma

• Belge sorularında önce belgenin türünü belirle, sonra tarihi ve kararını eşleştir.
• Kongre kararlarını akılda üçlü bir örüntüyle tut: manda reddi, merkez, ordu.
• Misak-ı Millî'nin beyanname olduğunu ve Meclis kararıyla kabul edildiğini unutma.
• Tarih sorularında yıl değil ay ve gün bilgisi de istenebilir, ikisini birlikte öğren.
• Soruda geçen belgenin kim tarafından hazırlandığını ayırt etmek, cevabı hızlandırır.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Belge türü belirleme

Soru: Amasya Genelgesi ile Mondros Mütarekesi karşılaştırıldığında temel fark nedir?

1. Adım 1: Mondros Mütarekesi'nin türü belirlenir, o bir ateşkes antlaşmasıdır.
2. Adım 2: Amasya Genelgesi'nin türü belirlenir, o bir genelgedir.
3. Adım 3: Mondros İtilaf Devletleriyle, Amasya ise yöre temsilcileriyle ilgilidir.
4. Adım 4: Fark, belgelerin niteliği ile imzacı tarafları arasındadır.

Cevap: Mondros ateşkes antlaşması, Amasya ise yöre halkının iradesini taşıyan bir genelgedir

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Olayları sıralama

Soru: Mondros Mütarekesi, Amasya Genelgesi, Sivas Kongresi ve Misak-ı Millî tarihlerine göre sıralayınız.

1. Adım 1: Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918 tarihlidir.
2. Adım 2: Amasya Genelgesi 22 Haziran 1920 tarihlidir.
3. Adım 3: Sivas Kongresi 9 Eylül 1920 tarihlidir.
4. Adım 4: Misak-ı Millî 12 Mart 1921 tarihli olduğuna göre sıralama tamamlanır.

Cevap: Mondros, Amasya, Sivas, Misak-ı Millî

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Mondros Mütarekesi'ni barış antlaşması sanmak: Mondros Mütarekesi bir ateşkes antlaşmasıdır ve 12 maddeden oluşur. Barış antlaşması değildir; bu ayrım yapılmadığında süreçteki konumu yanlış değerlendirilir.
• Amasya Genelgesi ile Sivas Kongresi kararlarını karıştırmak: Amasya Genelgesi manda ve himayenin reddi ile halkın kaderini belirleme hakkını öne çıkarır. Sivas Kongresi ise Ankara'nın merkez seçilmesi ve düzenli ordu kurulması kararlarını almıştır.
• Misak-ı Millî'yi bir antlaşma olarak görmek: Misak-ı Millî Meclis'in kabul ettiği bir beyannamedir. Antlaşma değildir ve başka bir devletle imzalanmış bir belge değildir.
• Kongreleri yalnızca toplantı olarak değerlendirmek: Kongreler halk iradesini resmî kararlara dönüştüren ve siyasi örgütlenmenin temelini oluşturan kurumsal adımlardır. Yalnızca toplanan toplantılar olarak görülmeleri yanlıştır.
• Sivas Kongresi'nde alınan kararları atlamak: Sivas Kongresi'nde Ankara'nın merkez seçilmesi ve düzenli ordu kurulması kararları alınmıştır. Bu kararlar Meclis'in çalışma esasını belirlemiştir.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de imzalanmış 12 maddelik bir ateşkes antlaşmasıdır. Ağır maddeleri Anadolu halkında derin bir hayal kırıklığı yaratmış ve ülkede iki farklı yol izlenmesine yol açmıştır. Anadolu'da kongreler aracılığıyla yürütülen hareket, halkın iradesini resmî kararlara dönüştürmüş ve siyasi örgütlenmenin temelini oluşturmuştur. 22 Haziran 1920'de ilan edilen Amasya Genelgesi, manda ve himaye kabul edilmeyeceğini ve halkın kaderini kendisinin belirleyeceğini belirtmiştir. 9 Eylül 1920'de toplanan…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de imzalanmış ateşkes antlaşmasıdır.
• Mütareke 12 maddeden oluşur ve halkta derin bir hayal kırıklığı yaratmıştır.
• Amasya Genelgesi manda ve himaye kabul edilmeyeceğini belirtmiştir.
• Sivas Kongresi Ankara'nın merkez olarak seçilmesini kararlaştırmıştır.
• TBMM 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılmıştır.
• Misak-ı Millî 12 Mart 1921'de Meclis tarafından kabul edilmiştir.
• Kongreler siyasi iradeyi resmî bir karara dönüştürür.
• Misak-ı Millî bir beyannamedir, antlaşma değildir.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Anadolu'daki siyasi hareketin kurumsallaşmasında hangi olay dönüm noktası sayılır? (Şıklar: Amasya Genelgesi'nin ilan edilmesi · Sivas Kongresi'nin toplanması · Misak-ı Millî'nin kabul edilmesi · Büyük Millet Meclisi'nin açılması)
2. Sivas Kongresi'nde mandanın kabul edilmemesi konusundaki tutum nasıl değerlendirilir? (Şıklar: Yalnızca bir tavsiye olarak yorumlanır · Yeni bir siyasi görüş olarak ortaya çıkmıştır · Daha önceki genelgenin teyidi olarak değerlendirilir · Meclis'in kararıyla değiştirilmiştir)
3. Mondros Mütarekesi hangi özellikleriyle tanınır? (Şıklar: Bir ateşkes antlaşmasıdır ve 12 maddeden oluşur · Bir barış antlaşmasıdır ve 16 maddeden oluşur · Bir serbest bırakma anlaşmasıdır ve 9 maddeden oluşur · Bir dostluk antlaşmasıdır ve 22 maddeden oluşur)

Cevap anahtarı: 1) Büyük Millet Meclisi'nin açılması — Büyük Millet Meclisi'nin 23 Nisan 1920'de açılması, hareketin kurumsal bir zemine taşındığı dönüm noktasıdır. Meclis, siyasi iradeyi resmî bir kurum aracılığıyla temsil etmeye başlamıştır Bu nedenle…

2) Daha önceki genelgenin teyidi olarak değerlendirilir — Sivas Kongresi'nde manda ve himayenin kabul edilmemesi daha önce Amasya Genelgesi'nde ilan edilen görüşün teyidi olarak değerlendirilir. Bu tutarlılık kongrenin ilkesel bir netliğe sahip olduğunu gös…

3) Bir ateşkes antlaşmasıdır ve 12 maddeden oluşur — Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de imzalanmış bir ateşkes antlaşmasıdır ve 12 maddeden oluşur. Askerî ateşkes getirmesine karşılık maddeleri halkta derin bir hayal kırıklığı yaratmıştır.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Millî Mücadele Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Türk Milletinin Millî Mücadele Sürecindeki Rolü — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Cumhuriyet’in İlanına Kadar Yaşanan Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Atatürk İnkılapları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Millî Mücadele Hazırlık Süreci için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Amasya Genelgesi, Sivas Kongresi ve Misak-ı Millî'nin tarihlerini ve öne çıkan kararlarını karşılaştırmalı bir tablo halinde yazınız? (20 puan)
• Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu'da kongreler toplanmasının siyasi örgütlenme açısından önemini gerekçesiyle açıklayınız? (15 puan)
• Misak-ı Millî'nin siyasi hedeflerini maddeler hâlinde sıralayarak bu hedeflerin Millî Mücadele'nin gidişatına etkisini yorumlayınız? (20 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Amasya Genelgesi ile Misak-ı Millî'nin ortak vurgusu nedir?

1. Adım 1: Amasya Genelgesi'nin kararları incelenir.
2. Adım 2: Misak-ı Millî'nin hükümleri incelenir.
3. Adım 3: İkisinde de manda ve himayenin kabul edilmemesi vurgulanır.
4. Adım 4: Ortak vurgu, halkın iradesine dayalı bir yönetim anlayışıdır.

Sonuç/cevap: Manda ve himayenin kesinlikle kabul edilmemesi

Kendini Dene

Soru: Amasya Genelgesi, Sivas Kongresi ve Misak-ı Millî'nin tarihlerini ve öne çıkan kararlarını karşılaştırmalı bir tablo halinde yazınız?

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: her üç belgenin tarihinin doğru yazılması 6 puan; Amasya Genelgesi'nin manda reddi vurgusunun belirtilmesi 4 puan; Sivas Kongresi'nde Ankara'nın merkez seçildiğinin yazılması 4 puan; Misak-ı Millî'nin bağımsız devlet hedefinin belirtilmesi 4 puan; tablo düzeninin açık olması 2 puan. Toplam 20 puan.