Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın hangi hükümlerinin tepkiyi büyüttüğünü belirtir.
• Kazanım 2: Amasya Genelgesi ve Sivas Kongresi'nin aldığı kararları ve önemini açıklar.
• Kazanım 3: Müdafaa-i Hukuk hareketinin kuruluş amacını ve faaliyetlerini değerlendirir.
• Kazanım 4: Antep, Maraş ve Urfa savunmalarının halk hareketleri içindeki yerini sınıflandırır.
• Kazanım 5: Manda ve istiklâl savaşı tartışmasının sonucunu yorumlar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konu, Antlaşmalar ve Cumhuriyet'in İlanı başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.

• Antlaşmalar ve Cumhuriyet'in İlanı — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Cepheler ve Savaşlar — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

1. Mondros'un Yapısı ve İlk Tepkiler

30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin savaştan çekilmesini düzenlemiştir. Antlaşma 12 maddeden oluşmasına rağmen son derece ağırdır. Ordunun terhis edilmesi, sınırların tespit edilememesi ve özellikle 24. maddenin itilaf devletlerine gerekli gördükleri her noktayı işgal etme yetkisi vermesi, antlaşmanın en çok tartışılan hükümleri olmuştur.

Antlaşmanın imzalanmasından sonra İtilaf devletleri Mondros'u dayanak alarak İstanbul'u ve Anadolu'nun çeşitli bölgelerini işgal etmeye başlamıştır. Halk arasında antlaşmanın ihanet olarak görüldüğü yönünde güçlü bir kanı vardır. Bu tepkiler zamanla iki yönde gelişmiştir:

• Siyasi tepkiler: Derneklerin kurulması, kongrelerin toplanması ve siyasi örgütlenmenin hızlanması
• Askerî tepkiler: Anadolu'da düzenli ordu kurulması ve yerel halk direnişlerinin başlaması

2. Kongreler ve Siyasi Örgütlenme

Mondros'a tepkinin en kurumsal ifadesi kongreler olmuştur. Kongrelerde alınan kararlar hem halkın isteklerini düzenli bir program hâline getirmiş hem de siyasi örgütlenmenin zeminini hazırlamıştır.

Erzurum Kongresi 1919'da toplanmış, Doğu Anadolu'nun savunulması kararlaştırılmıştır. Amasya Genelgesi ise Samsun'da yapılan çalışmalar sonucunda 22 Haziran 1920'de ilan edilmiştir. Genelgede mücadelenin ulusal bir mücadele olarak yürütüleceği ve bunun için kongre toplanacağı açıklanmıştır. Sivas Kongresi 9 Eylül 1920'de toplanmış; kongrede Osmanlı hükümetinin tüm yetkileri TBMM'ye devredilmiştir. Sivas Kongresi'nde alınan bu karar, hükümet ile kongre arasındaki tartışmayı sona erdirmiştir.

Kongreler ayrıca Kayseri Kongresi ile sürdürülmüştür. Kongrelerde hazırlanan program, 12 Mart 1921'de TBMM tarafından Misak-ı Millî olarak kabul edilmiştir. Misak-ı Millî'de kısa sürede hedefe ulaşılmayacağı, savaş yolunun benimsendiği belirtilmiştir.

3. Müdafaa-i Hukuk ve Halkın Örgütlenmesi

Anadolu halkı, tepkisini dernekler aracılığıyla örgütlemiştir. Müdafaa-i Hukuk adıyla kurulan dernekler, halkın hukuklarını korumak ve yönetim taleplerini duyurmak amacıyla çalışmıştır. 27 Ocak 1919'da Mustafa Kemal'in İstanbul'a gelişi, bu derneklerin çalışmalarıyla karşılanmıştır.

Dernekler bölgesel kongreler düzenlemiş, halktan kurultay toplamış ve istekleri hükümete iletmiştir. Bu örgütlenme sayesinde halk, siyasi konularda bilinçli hâle gelmiş ve yönetimi hakkında sahiplenme isteğini göstermiştir. Kongrelerin halk tarafından desteklenmesinin temel nedeni, alınan kararların halkın taleplerini yansıtmasıdır.

4. Antep, Maraş ve Urfa Savunmaları

Mondros sonrası dönemde tepkiler yalnızca siyasi alanda kalmamış, yerel direnişlerle de desteklenmiştir. Güney Cephesi'nde Fransız kuvvetlerine karşı halkın kendi örgütlerini kurduğu görülmüştür.

Kazım Karabekir, 1920'de karşısındaki Fransız taarruzunu geri püskürtmüştür. Maraş, 1920'de halk direnişiyle geri alınmıştır. Urfa'da halkın kurduğu yerel kuvvetler sayesinde savunma sağlanmış, şehir kurtarılmıştır. Antep ise en uzun süre direnen şeh olmuş; 1921'in sonunda Fransızlar tamamen çekilmiş, şehir kurtulmuştur.

Bu savunmalar büyük bir moral etki yaratmıştır. Halk, direnişin mümkün olduğunu görmüş; Anadolu'nun başka bölgelerinde de benzer örgütlenmeler ve mücadeleler başlamıştır.

5. Manda ve İstiklâl Savaşı Tartışması

Mondros sonrası dönemde Türkiye'de iki farklı yol tartışılmıştır. Birinci yol, manda yönetimiyle ülkenin bir süre yabancı denetimine girmesidir. İkinci yol, istiklâl savaşı ile hedeflere ulaşmaktır. Bu tartışma ülke içinde bölünme yaratmış, ancak kongrelerde alınan kararlarla istiklâl savaşı yolu benimsenmiştir.

Sonuç olarak Mondros'a tepki, üç düzeyde gelişmiştir:

• Siyasi: Kongreler, dernekler ve Misak-ı Millî ile örgütlenme
• Askerî: Düzenli ordu kurulması ve yerel savunmalar
• Toplumsal: Halkın siyasi bilincinin yükselmesi ve yönetimi sahiplenmesi

Özet

Özet: Mondros Ateşkes Antlaşması, 30 Ekim 1918'de imzalanmış ve ağır hükümleri halk tarafından ağır biçimde eleştirilmiştir. Antlaşmanın 24. maddesi itilaf devletlerine gerekli gördükleri her noktayı işgal etme yetkisi verdiği için bütün işgallerin hukuki dayanağı olmuştur. Bu durum üç düzeyde tepki doğurmuştur. Siyasi alanda Müdafaa-i Hukuk başta olmak üzere dernekler kurulmuş, kongreler toplanmıştır. 22 Haziran 1920'de ilan edilen Amasya Genelgesi mücadelenin ulusal olduğunu duyurmuş; 9 Eylül 1920'de toplanan Sivas Kongresi Osmanlı hükümetinin tüm yetkilerini TBMM'ye devretmiştir. Kongrelerde hazırlanan program 12 Mart 1921'de Misak-ı Millî olarak kabul edilmiştir. Askerî alanda düzenli ordu kurulmuş, Kazım Karabekir'in önderliğinde Fransız taarruzları geri püskürtülmüştür. Antep, Maraş ve Urfa'da halkın kendi örgütleriyle kurduğu yerel direnişler başarıya ulaşmıştır. Toplumsal alanda ise halkın siyasi bilinci yükselmiş ve yönetimi sahiplenme isteği belirmiştir. Manda ile istiklâl savaşı tartışması ülke içinde bölünme yaratmış, ancak sonuçta istiklâl savaşı yolu benimsenmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

Sık Yapılan Hatalar: Mondros'un barış antlaşması sanılması; Amasya Genelgesi ile Sivas Kongresi'nin tarihlerinin karıştırılması; Sivas Kongresi'nin aldığı hükümet yetkileri kararının gözden kaçırılması; Antep, Maraş ve Urfa savunmalarının Fransızlara karşı halk direnişiyle yapıldığının unutulması; manda tartışmasının ülke içinde bölünme yarattığının göz ardı edilmesi.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Mondros Ateşkes Antlaşması'na karşı ortaya çıkan tepkileri siyasi, askerî ve toplumsal başlıklar altında sınıflandırınız.

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar

• Kongre tarihlerini sıraya koyun: 1919 Erzurum, 22 Haziran 1920 Amasya, 9 Eylül 1920 Sivas, 1921 Kayseri.
• Tepkileri siyasi, askerî ve toplumsal olmak üzere üç başlıkta sınıflandırın.
• Bir olayın halk tarafından desteklenip desteklenmediğini, halkın taleplerini yansıtıp yansıtmadığına bakarak açıklayın.
• Kongre kararlarının kurumsallaşma derecesini karşılaştırın.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Olayı Tarihle Eşleştirme

Soru: Sivas Kongresi hangi tarihte toplanmıştır?

1. Adım 1: Sivas Kongresi'nin toplandığı yer olan Sivas belirlenir.
2. Adım 2: Toplantı 9 Eylül 1920'de yapılmıştır.
3. Adım 3: Kongrede hükümet yetkileri TBMM'ye devredilmiştir.
4. Adım 4: Sonuç, 9 Eylül 1920 tarihidir.

Cevap: Sivas Kongresi 9 Eylül 1920'de toplanmıştır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Neden-Sonuç İlişkisi

Soru: Mondros'un 24. maddesi neden işgallerin hukuki dayanağı olmuştur?

1. Adım 1: Antlaşmanın 24. maddesi incelenir.
2. Adım 2: Maddede itilaf devletlerine gerekli gördükleri her noktayı işgal etme yetkisi verilmiştir.
3. Adım 3: İtilaf devletleri bu maddeyi gerekçe göstererek işgallere girmiştir.
4. Adım 4: Sonuç, her işgalin antlaşmaya dayandırılabilmesidir.

Cevap: 24. madde itilaf devletlerine istediği noktayı işgal etme yetkisi verdiği için bütün işgallerin hukuki dayanağı olmuştur.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Mondros'u barış antlaşması sanmak: Mondros bir ateşkes antlaşmasıdır; savaşı bitiren barış antlaşması değildir.
• Amasya Genelgesi ile Sivas Kongresi'nin tarihlerini karıştırmak: Amasya Genelgesi 22 Haziran 1920'de, Sivas Kongresi 9 Eylül 1920'de toplanmıştır.
• Sivas Kongresi'nin kararını atlamak: Sivas Kongresi'nde Osmanlı hükümetinin tüm yetkileri TBMM'ye devredilmiştir.
• Antep, Maraş ve Urfa savunmalarının halk direnişiyle yapıldığını unutmak: Bu savunmalar halkın kurduğu yerel örgütlerle gerçekleşmiştir.
• Manda tartışmasının bölünme yarattığını görmezden gelmek: Manda yönetimi ile istiklâl savaşı arasındaki tartışma ülke içinde farklı görüşler oluşturmuştur.

Özet

Kısaca: Mondros Ateşkes Antlaşması, 30 Ekim 1918'de imzalanmış ve 12 maddeden oluşmuştur. Antlaşmanın 24. Halk arasında antlaşma ihanet olarak değerlendirilmiş ve üç düzeyde tepki gelişmiştir. 22 Haziran 1920'de ilan edilen Amasya Genelgesi mücadelenin ulusal olduğunu duyurmuş; 9 Eylül 1920'de toplan…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Mondros Ateşkes Antlaşması 12 maddeden oluşmuş ve 24. maddesi bütün işgallerin hukuki dayanağı olmuştur.
• Amasya Genelgesi 22 Haziran 1920'de ilan edilmiştir.
• Sivas Kongresi 9 Eylül 1920'de toplanmıştır.
• Sivas Kongresi'nde Osmanlı hükümetinin tüm yetkileri TBMM'ye devredilmiştir.
• Misak-ı Millî 12 Mart 1921'de TBMM tarafından kabul edilmiştir.
• Müdafaa-i Hukuk dernekleri halkın siyasi örgütlenmesinde öncü olmuştur.
• Antep, Maraş ve Urfa savunmaları halkın kurduğu yerel direnişlerle gerçekleşmiştir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın toplumsal sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır? (Şıklar: Halkın siyasi bilinç düzeyinin yükselmesi · Halkın siyasi bilinçten uzaklaşması · Toplumsal bağların tamamen çözülmesi · Siyasi tartışmaların sona ermesi)
2. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 24. maddesi neden işgallerin hukuki dayanağı olmuştur? (Şıklar: Çünkü antlaşma barış şartlarını belirlemiştir. · İtilaf devletlerine gerekli gördükleri her noktayı işgal etme yetkisi vermiştir. · Çünkü antlaşma ordunun terhisini kaldırmıştır. · Çünkü antlaşma vergi konusunda düzenleme yapmıştır.)
3. Mondros Ateşkes Antlaşması kaç maddeden oluşmaktadır? (Şıklar: 10 madde · 14 madde · 16 madde · 12 madde)

Cevap anahtarı: 1) Halkın siyasi bilinç düzeyinin yükselmesi — Halkın siyasi bilinç düzeyinin yükselmesi, Mondros'un toplumsal sonuçları arasındadır. Halk kendi kaderini belirleme iradesini ortaya koymuştur.

2) İtilaf devletlerine gerekli gördükleri her noktayı işgal etme yetkisi vermiştir. — 24. maddede İtilaf devletlerine gerekli gördükleri her noktayı işgal etme yetkisi vermiştir. Bu hüküm bütün işgallerin hukuki dayanağı olmuştur.

3) 12 madde — Mondros Ateşkes Antlaşması 12 maddeden oluşmaktadır. Doğru sayı 12'dir. Antlaşmanın az sayıda madde içermesine rağmen hükümleri ağırdır.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Millî Mücadele Hazırlık Süreci — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Millî Mücadele Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Türk Milletinin Millî Mücadele Sürecindeki Rolü — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Cumhuriyet’in İlanına Kadar Yaşanan Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak notu

Bu derste Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Mondros Ateşkes Antlaşması'na karşı ortaya çıkan tepkileri siyasi, askerî ve toplumsal başlıklar altında sınıflandırınız. (20 puan)
• Amasya Genelgesi ile Sivas Kongresi'ni karşılaştırarak her ikisinin önemini açıklayınız. (20 puan)
• Manda ile istiklâl savaşı tartışmasının ülke içindeki sonuçlarını değerlendiriniz. (25 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Londra görüşmelerinde talepler karşılanmamıştır. Bu durumun sonucu ne olmuştur?

1. Adım 1: Görüşmelerde ulusal talepler karşılanmamıştır.
2. Adım 2: Halk hayal kırıklığına uğramıştır.
3. Adım 3: Siyasi örgütlenme ve direniş hızlanmıştır.
4. Adım 4: Sonuç, mücadelenin dışarıdan beklemek yerine kendi yolunu seçmesidir.

Sonuç/cevap: Görüşmelerin sonuçsuz kalması halkı hayal kırıklığına uğratmış, siyasi örgütlenmeyi ve direnişi hızlandırmıştır.