Fiiller

Konu Anlatımı

Fiil Nedir?

İş, oluş ya da hareket bildiren sözcüklere fiil denir: git-, oku-, düşün-, oluş-. Fiiller cümlede yüklem olabileceği gibi, isimlerle birleşerek de yeni anlamlar üretir. Fiiller, Türkçede diğer sözcük türlerinden farklı olarak çekimlenir: kişi eki ve kip eki alarak kimin, hangi zamanda ve hangi niyetle yaptığı belli olur.

Fiili çekimleyen iki ek grubu vardır. Kip eki zamanı ya da dileği bildirir, kişi eki ise eylemi yapanı. Gitti sözcüğünde -di eki geçmişi, ek alınmaması ise üçüncü tekil kişiyi gösterir.

Haber Kipleri

Haber kipleri, eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğini ve hangi zamanda olduğunu bildirir.

Görülen geçmiş ile duyulan geçmiş arasındaki fark önemlidir. Görülen geçmiş, konuşanın olayı bizzat gördüğü ya da kesin bildiği durumu; duyulan geçmiş ise başkasından duyulan ya da kesin olmayan, tahmine dayalı durumu anlatır: Dışarıda yağmur yağdı ile dışarıda yağmur yağmış olmalı cümlelerinin güven düzeyi farklıdır.

Dilek Kipleri

Dilek kipleri eylemin gerçekleşmesini istemek, şart koşmak, gereklilik bildirmek ya da emretmek için kullanılır.

• İstek kipi: -sin, -e ekleriyle: Gelsin, eve gide.
• Şart kipi: -sa, -se ekleriyle: Gelirse, çalışsaydık.
• Gereklilik kipi: -meli ekleriyle: Erken kalkmalı, yardım etmeli.
• Emir kipi: Fiil kökü hâlinde: Gel, defterini aç.

Kip sorularında eke bakmak yeterlidir; -meli görürsen gereklilik, -se görürsen şart, -yor görürsen şimdiki zaman diye cevaplanır.

Kişi Ekleri

Fiilin kişi eki, eylemi yapanı belirtir. Birinci tekil -m (gittim), ikinci tekil -n (gittin), üçüncü tekil ek almadan (gitti), birinci çoğul -k (gittik), ikinci çoğul -niz (gittiniz), üçüncü çoğul ise -lar/-ler alır (gittiler). Ek alınmadığında fiil üçüncü tekil kişiyle kullanılır.

Yapılarına Göre Fiiller

Basit fiiller yapım eki almamıştır: geldi, okudu, vardı. Türemiş fiiller yapım ekiyle yeni fiil kökü üretir: okuttu (okut-), dolaş-, sevindir-. Birleşik fiiller ise isim ya da başka bir fiille birleşerek oluşur: söz vermek, yerine getirmek, gözü kapatmak.

Ek Fiil

İsimleri yüklem yapan, fiillere ise birleşik zaman katan eke ek fiil denir. Ek fiilin çekim ekleri -di, -miş, -se ve -dir'dir: Hava güzeldi, çocuk iyidir, gelmişti. Ek fiil, isimle yüklem arasındaki bağı kurduğu için cümlenin kurulmasında belirleyicidir.

Sınav Odaklı Uygulama

Kip sorularında sözcüğün sonuna gelen eke bakılır, ardından zaman ya da dilek anlamı okunur. Yapı sorularında ise sözcüğün kökü aranır: eklenmiş bir yapı varsa türemiş, iki sözcük varsa birleşik, hiçbir ek yoksa basit fiil cevabıdır.

Ek fiil sorularında isim yüklem ilişkisi kontrol edilir; çünkü isim tek başına cümlede yüklem olamaz, -dir ya da -di gibi bir ek alarak görevini tamamlar.

Ne Öğreneceğiz

Fiilin tanımı, haber ve dilek kipleri, kişi ekleri, yapılarına göre fiil türleri ve ek fiilin cümledeki işlevi Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Fiilin dilbilgisel özelliklerini iş, oluş ve hareket bildirmesiyle açıklar.
• Haber kiplerini zaman anlamı üzerinden ayırt eder.
• Dilek kiplerini ekleriyle birlikte belirler.
• Fiilleri yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olarak sınıflandırır.
• Ek fiilin cümledeki görevini örneklerle gösterir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Görülen geçmiş kesinlik, duyulan geçmiş tahmin ve aktarılmış bilgi bildirir.
• Kişi eki alınmadığında fiil üçüncü tekil kişiyle kullanılır.
• Kip zamanı, kişi ise eylemi yapanı belirtir; ikisi karıştırılmamalıdır.
• Türemiş fiilde köke yapım eki, birleşik fiilde ise ayrı bir sözcük vardır.
• İsimler ek fiil olmaksızın cümlede yüklem görevini üstlenemez.
• Emir kipi, fiilin yalın hâliyle kurulur; ek almaz.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Yarın erkenden gelecek fiilinin kipi nedir?

1. Adım 1: Fiilin sonunda -ecek eki bulunmaktadır.
2. Adım 2: -ecek eki eylemin henüz olmadığını, ileride gerçekleşeceğini bildirir.
3. Adım 3: Geleceğe yönelik bildiren kipler haber kiplerindendir.

Sonuç/cevap: Gelecek zaman kipindedir (haber kiplerinden).

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kipi Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Fiilin sonunda -ecek eki bulunmaktadır.
2. Adım 2: -ecek eki eylemin henüz olmadığını, ileride gerçekleşeceğini bildirir.
3. Adım 3: Geleceğe yönelik bildiren kipler haber kiplerindendir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Kip ile kişiyi karıştırmak: Kip zamanı ve dileği, kişi ise eylemi yapanı belirtir.

Görülen geçmişi duyulan geçmişle eşitlemek: -dı kesin ve görülen, -miş ise aktarılan ya da tahmin edilen olayı anlatır.

Türemiş fiili birleşik fiil sanmak: Türemişte yapım eki, birleşikte ayrı bir sözcük vardır.

Ek fiili yapım eki sanmak: Ek fiil çekim ekidir, isimleri yüklem yapar.

Emir kipine ek aramak: Emir kipinde fiil yalın hâlde kullanılır, ek bulunmaz.

Özet

Fiiller iş, oluş ve hareket bildirir; kip ve kişi ekiyle çekimlenir. Haber kipleri zamanı, dilek kipleri istek-şart-gereklilik-emir bildirir. Yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik fiiller vardır. Ek fiil ise isimleri yüklem yaparak cümlenin kurulmasını sağlar.

Kendini Dene

Soru: «Geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler» fiil çekimlerindeki kişi eklerini tablo hâlinde gösterip her ekla hangi kişinin kastedildiğini yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Altı kişi ekinin doğru yazılması 6 puan (her biri 1 puan); her ekin doğru kişiyle eşleştirilmesi 6 puan (her biri 1 puan); kip ekinin ayrı olduğunu belirten cümle 2 puan; tablo düzeni 1 puan. Toplam 15 puan.