Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları

Konu Anlatımı

Anlatım Biçimleri

Yazarın konuyu ele alış biçimi, metnin yapısını ve amacını belirler. Bu dört temel anlatım biçimi, sınavlarda en sık karşılaştırılan başlıklardır.

Betimleme, bir varlığı, yeri ya da durumu sözlerle resim çizermiş gibi anlatır. Duyulara hitap eder, sıralama değil görüntü öndedir: Küçük kedi, sıcak taşların üzerinde tembel tembel uzanıyordu. Betimlemede olay akışı yoktur, duraklama hâli vardır.

Öyküleme, olayların oluş sırasına göre anlatımıdır. Kahraman, zaman, yer ve olay örgüsü bir aradadır; cümleler hareketli ve akıcıdır. Hikâye ve romanların temel anlatımı öykülemedir.

Açıklama, bilgi verme ve öğretme amacı taşır. Tanım, özellik ve neden-sonuç bağlantıları öne çıkar; kişisel yorum geri plandadır. Bilgilendirici metinler çoğunlukla açıklayıcı anlatımla yazılır.

Tartışma, bir görüşün karşı görüşlerle savunulup çürütülmesidir. Yazar bir tez ortaya koyar, delil sunar ve karşı görüşün zayıf yönlerini gösterir. Aykırı düşüncelerin tartışıldığı yazılarda bu biçim belirgindir.

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Bir fikir tek başına kalmamalı; desteklenmelidir. Bu destek yolları şunlardır:

• Tanımlama: Kavramın ne olduğunu kesin olarak belirtir: Erozyon, toprak aşınmasıdır.
• Örneklendirme: Soyut fikri somut olayla destekler: Şehirlerdeki kalabalık, ulaşım ihtiyacını artırmıştır.
• Karşılaştırma: İki şey ortak ve farklı yönleriyle kıyaslanır.
• Tanık gösterme: Bir uzmanın ya da tanınmış kişinin sözü aktarılır.
• Sayısal veri: Yüzde, sayı ve ölçü kullanılarak kanıt sunulur: Türkiye'nin yüzölçümü yaklaşık 783 bin km²'dir.
• Benzetme: İki şey ortak bir yönle birbirine yaklaştırılır.
• Neden-sonuç: Olaylar sebep-sonuç bağıyla ilişkilendirilir.

Bir paragrafta birden fazla yol birlikte kullanılabilir. Önemli olan, hangi cümlenin hangi işlevi gördüğünü tespit etmektir.

Anlatım Biçimi ile Düşünceyi Geliştirme Arasındaki Fark

Anlatım biçimi metnin tamamının kurgusunu, düşünceyi geliştirme yolu ise tek bir fikrin nasıl desteklendiğini anlatır. Bir metin öykülemeyle yazılmış olabilir ve içinde örnek ya da karşılaştırma da geçebilir; bu ikisini karıştırmamak gerekir.

Metin Türlerine Göre Anlatım Biçimleri

Her metin türü, kendi işlevine uygun anlatım biçimini öne çıkarır. Bilgilendirici metinlerde açıklama, olay yazılarında öyküleme, tanıtıcı ve tasvirli anlatımlarda betimleme, savunma gerektiren yazılarda tartışma baskındır. Bu durum, tür ile biçim arasındaki doğal uyumu gösterir.

Sınav Odaklı Uygulama

Anlatım biçimi sorularında önce olay var mı diye bakılır: olay varsa öyküleme, olay yok ama görüntü varsa betimleme, bilgi ve tanım varsa açıklama, karşı görüş ve savunma varsa tartışma doğru cevaptır.

Düşünceyi geliştirme sorularında ise cümleye işlevi sorulur. Uzman sözü tanık gösterme, yüzde ve sayı sayısal veri, iki şeyin kıyası karşılaştırma, somut örnek ise örneklendirmedir. Bu dört ipucu soruların çoğunu tek başına çözdürür.

Ne Öğreneceğiz

Betimleme, öyküleme, açıklama ve tartışma anlatımları; tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme ve sayısal veri yolları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Betimleme, öyküleme, açıklama ve tartışma anlatım biçimlerini ayırt eder.
• Bir metnin anlatım biçimini belirler.
• Düşünceyi geliştirme yollarını örnekleriyle eşleştirir.
• Anlatım biçiminin metne kattığı işlevi yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Olay varsa öyküleme, görüntü varsa betimleme aranır.
• Açıklayıcı metinler bilgi verir, tartışmacı metinler görüş savunur.
• Tanık göstermede kaynak kişi önemlidir; cümlede uzman referansı aranır.
• Sayısal veri, iddiayı ölçülebilir hâle getiren en güçlü kanıttır.
• Anlatım biçimi metnin bütününü, düşünceyi geliştirme yolu ise tek fikrin desteklenmesini ifade eder.
• Bir metinde birden fazla yol bir arada kullanılabilir; karışıklık buradan doğar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Küçük kedi, sıcak taşların üzerinde tembel tembel uzanıyordu. Güneş, tüylerine vuruyordu. Cümlelerin anlatım biçimi nedir?

1. Adım 1: Cümlelerde bir olay örgüsü ya da zaman sırası yoktur.
2. Adım 2: Görme ve dokunma hissi veren ayrıntılar öne çıkar.
3. Adım 3: Duyulara hitap eden bu anlatım betimlemedir.

Sonuç/cevap: Betimleme anlatımı kullanılmıştır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Anlatım Biçimini Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlelerde bir olay örgüsü ya da zaman sırası yoktur.
2. Adım 2: Görme ve dokunma hissi veren ayrıntılar öne çıkar.
3. Adım 3: Duyulara hitap eden bu anlatım betimlemedir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Betimleme ile öykülemeyi karıştırmak: Öykülemede olay ve zaman sırası, betimlemede görüntü ve ayrıntı öndedir.

Açıklama ile tartışmayı birbirine katmak: Açıklama bilgi verir, tartışma karşı görüşü çürütmeye çalışır.

Tanık göstermeyi örneklendirme sanmak: Tanık göstermede uzman sözü, örneklendirmede somut olay aktarılır.

Anlatım biçimini düşünceyi geliştirme yoluyla karıştırmak: Biri metnin kurgusunu, diğeri tek fikrin desteklenmesini anlatır.

Sayısal veriyi sıradan bir sayı olarak geçiştirmek: Sayı ve ölçü, iddiayı kanıtlayan en güçlü destek araçlarındandır.

Özet

Betimleme görüntüyü, öyküleme olayı, açıklama bilgiyi, tartışma görüş savunmasını öne çıkarır. Düşünceyi geliştirme yolları ise tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri, benzetme ve neden-sonuçtur. Anlatım biçimi metnin bütününü, bu yollar ise tek bir fikrin desteğini anlatır.

Kendini Dene

Soru: Betimleme, öyküleme, açıklama ve tartışma anlatım biçimlerini birer cümleyle tanımlayıp her biri için günlük hayattan bir örnek olay yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Betimlemenin tanımı ve örneği 3,5 puan; öykülemenin tanımı ve örneği 3,5 puan; açıklamanın tanımı ve örneği 3,5 puan; tartışmanın tanımı ve örneği 3,5 puan; örneklerin uygunluğu ve düzen 1 puan. Toplam 15 puan.