Paragrafta Anlam

Konu Anlatımı

Paragraf Nedir?

Bir düşünceyi ya da olayı anlatan, kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan cümle topluluğuna paragraf denir. İyi bir paragrafın cümleleri birbirini tamamlar; her cümle bir öncekinin üzerine yeni bir bilgi koyar. Bir cümlenin konuyla ilgisi kesilirse anlam bütünlüğü bozulur.

Paragraf üç bölümden oluşur. Giriş bölümü konuyu ortaya koyar. Gelişme bölümü konuyu örnekler, açıklamalar ve yardımcı fikirlerle açar. Sonuç bölümü ise ana fikri ya da çıkarımı içerir. Bazı paragraflarda bu üç bölüm tek cümlede birleşebilir; önemli olan düşüncenin tamamlanmış olmasıdır.

Konu, Ana Fikir, Yardımcı Fikir

Konu, paragrafta üzerinde durulan şeydir ve çoğunlukla bir sözcükle ifade edilir: spor, eğitim, doğa. Ana fikir ise yazarın o konu hakkında vermek istediği temel mesajdır ve daima bir cümleyle karşılanır: Spor yalnızca bedeni değil, ruhu da dinlendirir.

Yardımcı fikirler, ana fikri destekleyen, açıklayan ya da örneklendiren cümlelerdir. Ana fikir yoksa yardımcı fikir de anlamsızdır; tıpkı bir ağacın gövdesi olmadan dallarının duramaması gibi. Ana fikir çoğunlukla girişte ya da sonuçta bulunur; parçada aranan ilk iki yer bunlardır.

Başlık Seçme

Başlık, metnin aynasıdır; konuyu ve ana fikri bir arada yansıtmalıdır. Çok genel bir başlık (İnsanlar, Hayat) hiçbir metne özgü değildir; aşırı dar başlık ise paragrafın tamamını kavramaz. Başlıkta tekrara düşmemek, abartılı ve çarpıcı ifadelerden kaçınmak da gerekir.

Başlık sorularında doğru cevap, metindeki her cümleyi kapsayan ve hiçbir cümleye yabancı kalmayan seçenektir. Tek bir ayrıntıyı büyüten şıklar tuzaktır.

Paragrafı Tamamlama

Boşluk doldurma sorularında yalnızca anlam değil, akış ve bağlaç da kontrol edilmelidir. Cümle öncesi bir neden bildiriliyorsa sonra örnek, bir karşıtlık kuruluyorsa sonra düzeltme gelmelidir. Ayrıca boşluğun hemen öncesindeki ve sonrasındaki cümlelerin zamansal sıra içinde olması beklenir.

Tamamlama şıkkında ana fikre dönüş, konuyu genişletme ya da örnek verme gibi işlevlerden biri aranır. Şıkların tümü anlamlı görünse bile paragrafın tek bir gelişim çizgisini bozan seçenek dışarıda bırakılır.

Anlatıcı

Yazarın olayı kendi ağzından mı yoksa dışarıdan mı anlattığı anlatıcı kavramıyla belirlenir. Birinci tekil anlatıcı ben, birinci çoğul biz, üçüncü tekil anlatıcı o zamirlerini kullanır. Üçüncü tekil en yaygın anlatıcıdır ve olaya dışarıdan bir bakış sağlar.

Sınav Odaklı Uygulama

Paragraf sorularında izlenecek sıra şudur: önce konuyu tek sözcükle belirle, sonra mesajı ara, en son yardımcı fikirleri gözden geçir. Bu sıra, konu-ana fikir ayrımını netleştirdiği için zaman kazandırır.

Başlık ve tamamlama sorularında ise tüm paragrafı bir bütün olarak okumak, yalnızca boşluğun yanındaki cümleye bakmaktan daha güvenilir sonuç verir; çünkü paragrafın gelişim çizgisi cümlenin komşularından da bağımsız değildir.

Ne Öğreneceğiz

Paragrafın bölümleri, konu, ana fikir ve yardımcı fikir, başlık seçme, paragrafı tamamlama ve anlatıcı türleri Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Paragrafı giriş, gelişme ve sonuç bölümleriyle açıklar.
• Konu ile ana fikri birbirinden ayırır.
• Yardımcı fikirleri ve bunların ana fikre katkısını belirler.
• Metne uygun başlık seçer ve paragrafı akışına göre tamamlar.
• Metindeki anlatıcı türünü tespit eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Konu geneldir, ana fikir özeldir; aynı konudan farklı ana fikirler çıkar.
• Ana fikir çoğunlukla ilk ya da son cümlede yer alır.
• Yardımcı fikirler olmadan ana fikir kanıtlanmamış sayılır.
• Başlık paragrafın tamamını kucaklamalı, tek bir ayrıntıya indirgenmemelidir.
• Paragraf tamamlarken bağlaç ve zamansal sıra bozulmamalıdır.
• Bir cümle paragrafın konusuyla ilgili değilse ne kadar anlamlı olursa olsun dışarıda bırakılır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kitap okumak insanın ufkunu genişletir. Bu nedenle her gün biraz okuyan kişi zamanla daha geniş bir perspektif kazanır. Konu ve ana fikir nedir?

1. Adım 1: Paragrafın tümü kitap okumayı, yani okumayı ele almaktadır.
2. Adım 2: Yazarın verdiği mesaj okumanın ufkunu genişlettiği ve alışkanlık gerektirdiğidir.
3. Adım 3: Konu sözcükle, ana fikir cümleyle ifade edilir.

Sonuç/cevap: Konu kitap okuma, ana fikir kitap okumanın insanın ufkunu genişlettiğidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Konu ile Ana Fikri Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Paragrafın tümü kitap okumayı, yani okumayı ele almaktadır.
2. Adım 2: Yazarın verdiği mesaj okumanın ufkunu genişlettiği ve alışkanlık gerektirdiğidir.
3. Adım 3: Konu sözcükle, ana fikir cümleyle ifade edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Konuyu ana fikir sanmak: Konu bir sözcükle ifade edilen genel konudur, ana fikir ise yazarın cümleyle ifade edilen mesajıdır.

Ana fikir için yalnızca son cümleyi beklemek: Ana fikir girişte de olabilir; ilk ve son cümle her zaman kontrol edilmelidir.

Başlığı çok genel seçmek: İnsanlar ya da Hayat gibi başlıklar hiçbir metne özgü değildir ve çoğu soruda yanlıştır.

Paragrafı tamamlarken yalnızca boşluğun yanına bakmak: Bağlamsal akış bozulursa şık anlamlı görünse de yanlıştır.

Yardımcı fikri ana fikirle eşitlemek: Yardımcı fikir destekler, ana fikir ise mesajın kendisidir.

Özet

Paragraf, anlam bütünlüğü taşıyan cümle topluluğudur ve giriş-gelişme-sonuç bölümlerinden oluşur. Konu üzerinde durulan şey, ana fikir yazarın mesajı, yardımcı fikirler ise bu mesajı destekleyen açıklamalardır. Başlık metnin tamamını yansıtmalı, tamamlama ise akış ve bağlaç uyumunu korumalıdır.

Kendini Dene

Soru: «Düzenli uyku ve beslenme» konulu dört cümlelik bir paragraf yazınız. Paragrafın konusunu, ana fikrini ve en az iki yardımcı fikrini renkli kalemle işaretleyip açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Konuyu belirleyen giriş cümlesi 2 puan; ana fikri içeren mesaj cümlesi 3 puan; iki yardımcı fikir cümlesi 4 puan; konunun sözcükle, ana fikrin cümleyle ifade edildiğinin belirtilmesi 3 puan; giriş-gelişme-sonuç düzeninin kurulması 2 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan.