Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Demokrasinin gelişim evrelerini sırayla açıklayarak aralarındaki bağı kurar.
• Kazanım 2: Türkiye'de demokrasinin gelişimindeki dönüm noktalarını tarihleriyle birlikte belirtir.
• Kazanım 3: Çok partili yönetime geçişin demokratik açıdan önemini açıklar.
• Kazanım 4: Demokrasinin gelişimini etkileyen etkenleri başlıklar hâlinde sınıflandırır.
• Kazanım 5: Yurttaşların demokrasinin gelişimindeki sorumluluğunu tartışır.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuya geçmeden önce Türkiye Cumhuriyeti'nin Yönetim Yapısı konusunu bilmemiz gerekiyor. Türkiye Cumhuriyeti'nin Yönetim Yapısı içindeki kavramlar bu derste doğrudan kullanılacak; aradaki bağı kurmadan sayısal işleme geçmek en sık yapılan hatadır.

• Türkiye Cumhuriyeti'nin Yönetim Yapısı — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Türkiye Cumhuriyeti'nin Nitelikleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Demokrasinin Gelişim Evreleri

Demokrasi tek bir anda oluşmaz; aşamalı bir gelişim gösterir. Bu evreler birbirini gerektirir ve birlikte derinleşir. Halkın yönetime katılması, kişi hak ve özgürlüklerinin genişletilmesi, halk egemenliğinin benimsenmesi ve halkın yönetimi tam olarak eline alıp denetleyebilmesi birbirini tamamlar.

• Halkın yönetime katılması: Halkın seçimlerle yönetime dahil edilmesi ilk aşamadır.
• Kişi hak ve özgürlüklerinin genişletilmesi: Hak, özgürlük ve dokunulmazlıkların güvence altına alınmasıdır.
• Halk egemenliğinin benimsenmesi: İktidarın kaynağının halk olduğunun kabul edilmesidir.

Türkiye'de Demokrasinin Gelişim Evreleri

Türkiye'de demokratik düzene giden yol kendine özgü aşamalardan geçmiştir.

Saltanatın kaldırılması (1922) ile iktidarın kaynağı değiştirilmiş, Cumhuriyetin ilanı (1923) ile halk egemenliğine dayalı yönetim biçimi benimsenmiştir. 1924 Anayasası devletin temel düzenini yazılı hâle getirmiş, organların görevlerini ve hakları güvence altına almıştır. 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilerek demokrasinin kapsamı genişletilmiştir.

Çok partili yönetime geçiş (1945) demokrasinin en önemli dönüm noktalarından biridir. 1950 yılında yapılan genel seçimlerle çok partili dönemin ilk hükümeti göreve başlamış, farklı düşüncelerin mecliste temsil edilmesi ve iktidarın seçimlerle değiştirilebilmesi mümkün hâle gelmiştir. 1961 Anayasası kurucu meclis tarafından hazırlanmış, 1982 Anayasası ise çağın gereksinimlerine göre yeniden düzenlenmiştir.

Gelişimi Etkileyen Etkenler

Demokrasinin gelişimini birçok etken birlikte belirler.

Yurttaşların Sorumluluğu

Demokrasinin işlemesi yalnızca kurumlarla sınırlı değildir. Yurttaşların seçimlerde oy kullanması, yönetimi izlemesi, kararları eleştirmesi, hak araması ve başkalarının haklarına saygı göstermesi demokrasinin sağlıklı işleyişine katkı sağlar. Demokrasinin olgunlaşması zaman ister; eğitim, denetim, katılım ve kurumsal alışkanlıkların birlikte güçlenmesiyle mümkün olur.

Özet Demografi; halkın yönetime katılması, kişi hak ve özgürlüklerinin genişletilmesi, halk egemenliğinin benimsenmesi ve halkın yönetimi denetleyebilmesi olmak üzere aşamalı bir gelişim gösterir. Bu aşamalar birbirini gerektirir. Türkiye'de saltanat 1922 yılında kaldırılmış, cumhuriyet 1923 yılında ilan edilmiş, 1924 Anayasası devletin temel düzenini yazılı hâle getirmiştir. 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiş, 1945 yılında çok partili yönetime geçilmiş, 1950 yılında çok partili dönemin ilk genel seçimleri yapılmıştır. 1961 Anayasası kurucu meclis tarafından hazırlanmış, 1982 Anayasası çağın gereksinimlerine göre düzenlenmiştir. Eğitim, basın, ekonomik gelişme, hukuk ve yurttaş sorumluluğu bu süreci etkileyen başlıca unsurlardır.

Sık Yapılan Hatalar Demokrasinin tek bir anda oluştuğunu düşünmek, gelişim evrelerini birbirinden bağımsız saymak, çok partili yönetimin önemini küçümsemek, tarihleri karıştırmak ve demokrasinin yalnızca kurumların işi olduğunu sanmak bu konudaki sık hatalardır.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Demokrasinin gelişim evrelerini sırayla açıklayarak aralarındaki bağı kurunuz?

Bu görev için 30 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Sınıfta işe yarayan pratik notlar

• Tarih sorularında dönüm noktalarını sırayla hatırla; önce saltanatın kaldırılması, sonra cumhuriyetin ilanı gelir.
• Gelişim evresi sorularında evrenin neyi ifade ettiğine bak; katılım, haklar, egemenlik ve denetim anahtarlarıdır.
• Çok partili yönetimle ilgili sorularda iktidarın değişebilirliğini ve muhalefetin denetimini vurgula.
• Etken sorularında eğitim, basın, ekonomi, hukuk ve eşitsizlik başlıklarını tek tek kontrol et.
• Yurttaş sorumluluğu sorularında oy kullanma, izleme, eleştirme ve hak arama başlıklarını birlikte düşün.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Gelişim Evrelerini Sıralama

Soru: Halkın yönetime katılması, hak ve özgürlüklerin genişletilmesi, halk egemenliğinin benimsenmesi ve halkın yönetimi denetleyebilmesi evreleri nasıl sıralanır?

1. Adım 1: İlk evrede halkın seçimlerle yönetime dahil edilmesi beklenir.
2. Adım 2: Ardından kişilerin hak ve özgürlükleri genişletilir.
3. Adım 3: Son aşamada halk yönetimi denetleyebilir ve gerektiğinde değiştirebilir.

Cevap: Evreler sırasıyla katılım, hakların genişletilmesi, egemenliğin benimsenmesi ve denetim kapasitesidir.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Tarih Eşleştirmesi

Soru: Saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı ve çok partili yönetime geçiş hangi yıllarda gerçekleşmiştir?

1. Adım 1: Saltanat 1922 yılında kaldırılmıştır.
2. Adım 2: Cumhuriyet 1923 yılında ilan edilmiştir.
3. Adım 3: Çok partili yönetime 1945 yılında geçilmiştir.

Cevap: Sırasıyla 1922, 1923 ve 1945 yıllarıdır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Demokrasinin tek bir anda oluştuğunu düşünmek: Demokrasi aşamalı bir gelişim gösterir; halkın katılımından hakların genişletilmesine ve denetim kapasitesine aşama aşama ulaşılır.
• Gelişim evrelerini birbirinden bağımsız saymak: Evreler birbirini gerektirir; halkın yönetime katılması olmadan hak ve özgürlüklerin fiilen kullanılması güçleşir.
• Çok partili yönetimin önemini küçümsemek: Çok partili düzen, farklı düşüncelerin temsil edilmesini ve iktidarın seçimlerle değiştirilebilmesini sağlar.
• Tarihleri karıştırmak: Saltanatın kaldırılması 1922, cumhuriyetin ilanı 1923, ilk anayasa 1924, çok partili yönetime geçiş ise 1945 yılıdır.
• Demokrasinin yalnızca kurumların işi olduğunu sanmak: Yurttaşların oy kullanması, yönetimi izlemesi, eleştiri yapması ve hak araması demokrasinin işleyişine zorunlu katkı sağlar.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: Demokrasi aşamalı bir gelişim gösterir: halkın yönetime katılması, kişi hak ve özgürlüklerinin genişletilmesi, halk egemenliğinin benimsenmesi ve halkın yönetimi tam olarak denetleyebilmesi. Türkiye'de saltanat 1922 yılında kaldırılmış, cumhuriyet 1923 yılında ilan edilmiş ve 1924 Anayasası ile devletin temel düzeni yazılı hâle getirilmiştir. 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiştir. 1945 yılında çok partili yönetime geçilmiş, 1950 yılında ço…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Demokrasinin gelişim evreleri birbirini gerektirir ve birlikte derinleşir.
• Türkiye'de saltanat 1922 yılında kaldırılmış, cumhuriyet 1923 yılında ilan edilmiştir.
• 1924 Anayasası devletin temel düzenini yazılı hâle getirmiştir.
• 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiştir.
• 1945 yılında çok partili yönetime geçilmiş, 1950 yılında ilk çok partili genel seçimler yapılmıştır.
• Çok partili düzen, farklı düşüncelerin temsil edilmesini ve iktidarın seçimlerle değişmesini mümkün kılar.
• Eğitim, basın, ekonomik gelişme ve hukuk demokrasinin gelişimini etkileyen etkenlerdir.
• Yurttaşların oy kullanması, yönetimi izlemesi ve hak araması demokrasinin işleyişine katkı sağlar.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Demokrasinin gelişim evreleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır? (Şıklar: Aşamalar birbirini gerektirir ve birlikte derinleşir · Aşamalar yalnızca yazılı kurallarla ilgilidir · Aşamalar yalnızca ekonomik gelişmeye bağlıdır · Aşamalar birbirinden tamamen bağımsızdır)
2. 1924 Anayasası'nın demokratik açıdan önemi aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Yalnızca başkenti belirlemesi · Devletin temel düzenini yazılı hâle getirmesi · Yalnızca bayrağı tanımlaması · Yalnızca para birimini düzenlemesi)
3. Demokrasinin temelinde hangi ilke yer alır? (Şıklar: Halk egemenliği · Yalnızca üst düzeyde yönetim · Tek kişinin kararı · Yalnızca zenginlerin yönetimi)

Cevap anahtarı: 1) Aşamalar birbirini gerektirir ve birlikte derinleşir — Aşamalar birbirini gerektirir ve birlikte derinleşir; halkın yönetime katılması, hakların genişletilmesi, egemenliğin benimsenmesi ve denetim kapasitesi birbirini tamamlar.

2) Devletin temel düzenini yazılı hâle getirmesi — Devletin temel düzenini yazılı hâle getirmesi; organların görevleri, hak ve özgürlükler anayasa ile güvence altına alınmış ve hukuki düzen kalıcılaşmıştır.

3) Halk egemenliği — Halk egemenliği; devletin iktidar kaynağının halk olması ve kararların halkın tercihine dayanması demokrasinin temelidir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Demokrasinin Uygulanma Sürecinde Karşılaşılan Sorunlar — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Özel Gereksinimli Bireyler İçin Fırsat Eşitliği — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Sosyal Bilimlerin Çalışma Alanları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Bilimsel ve Teknolojik Gelişmelerin Gelecekteki Hayata Etkisi — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Demokrasinin gelişim evrelerini sırayla açıklayarak aralarındaki bağı kurunuz? (30 puan)
• Türkiye'de demokrasinin gelişimindeki dönüm noktalarını tarihleriyle birlikte sıralayınız? (25 puan)
• Demokrasinin gelişimini etkileyen etkenleri inceleyip yurttaşların sorumluluğunu tartışınız? (25 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir öğrenci, okulda düzenlenen bir konuşmada bütçenin neden ayrıldığını sorgulamıştır. Bu davranış hangi demokratik değeri yansıtır?

1. Adım 1: Bütçe halkın temsilcileri tarafından onaylanır.
2. Adım 2: Sorgulama, kararların denetlenmesini sağlar.
3. Adım 3: Bu tutum halkın yönetimi denetleyebilmesi evresinin göstergesidir.

Sonuç/cevap: Yurttaşların yönetimi izleme ve sorgulama sorumluluğunu yansıtır.

Kendini Dene

Soru: Demokrasinin gelişim evrelerini sırayla açıklayarak aralarındaki bağı kurunuz?

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dört evrenin adlarının doğru sıralanması 12 puan; her evrenin iki cümleyle açıklanması 12 puan; evreler arasındaki bağın kurulması 6 puan. Toplam 30 puan.