Ekonomi ve Kalkınma

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Ekonomi ve Kalkınma konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Ekonomik faaliyetleri birincil, ikincil ve üçüncül olarak sınıflandırır.
• Kazanım 2: Doğal kaynakların yenilenebilir ve yenilenemez özelliklerini ayırt eder.
• Kazanım 3: Türkiye ekonomisinin öne çıkan sektörlerini örnekleriyle belirtir.
• Kazanım 4: Kalkınma kavramını ve kalkınma göstergelerini açıklar.
• Kazanım 5: Sürdürülebilir kalkınmanın önemini doğal kaynaklarla ilişkilendirerek yorumlar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme bilgisidir. Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Osmanlı Devleti'nin Uygulamaya Koyduğu Yenilikler — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Ekonomik Faaliyetler

Bir toplumun ihtiyaç duyduğu mal ve hizmetleri üretmesini sağlayan etkinliklere ekonomik faaliyet denir. Faaliyetler, üretime katkısına göre üç gruba ayrılır. Birincil faaliyetler doğrudan doğadan ürün alır; ikincil faaliyetler hammaddeyi işler; üçüncül faaliyetler ise üretilen mal ve hizmetin dağıtımını ve kullanımını kolaylaştırır.

Aynı zincir farklı örneklerle takip edilebilir: tarlada üretilen pamuk birincil, fabrikada dokunan kumaş ikincil, mağazada satan ve taşıyan hizmet ise üçüncül faaliyettir.

Doğal Kaynaklar

Ekonomide kullanılan her doğa armağanına doğal kaynak denir. Kaynaklar kullanım özelliklerine göre ikiye ayrılır. Yenilenebilir kaynaklar kullanıldığında kendini yenileyebilir: toprak, su, orman, güneş ve rüzgâr. Yenilenemez kaynaklar bir kez tüketilir ve yerine yenisi konamaz: petrol, doğal gaz, linyit ve madenler.

Türkiye'de bor rezervlerinde dünya birincisi olması, linyit, demir çelik, krom ve bakır gibi madenlerin ekonomideki yerini gösterir. Buna karşılık sanayinin ihtiyaç duyduğu petrol ve doğal gaz büyük ölçüde ithal edilir; bu durum dış ticarete bağımlılığı artırır. Enerji politikalarında hidroelektrik santraller, rüzgâr-güneş yatırımları ve nükleer santral çalışmaları bu açığı kapatmaya yöneliktir.

Türkiye Ekonomisinin Sektörleri

Türkiye ekonomisinde hizmetler sektörü katma değerin en büyük payını oluşturur, sanayi ikinci sırada yer alır ve tarımın payı %10'un altındadır. Sanayide tekstil, gıda, otomotiv, beyaz eşya ve kimya öne çıkar; sanayi bölgeleri ağırlıklı olarak Marmara, Ege, İç Anadolu ve Akdeniz'de toplanmıştır.

Tarım sektöründe buğday, arpa, şeker pancarı, pamuk, zeytin ve fındık üretimi yaygındır; fındıkta dünya sıralarının ilklerinde yer alınır. Hayvancılık daha çok Doğu, Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu'da yoğunlaşır. Turizm ise deniz-kum-güneş turizminin yanında kültür, sağlık, kış ve inanç turizmiyle dört mevsim süren bir gelir kaynağıdır.

Kalkınma ve Göstergeleri

Bir ülkenin ekonomik, sosyal, kültürel ve teknolojik açıdan gelişmesine kalkınma denir. Kalkınmayı ölçmek için kişi başına düşen milli gelir, büyüme oranı, okuryazarlık oranı, eğitim ve sağlık düzeyi, işsizlik oranı ve insani gelişme endeksi gibi göstergeler kullanılır. Bu göstergeler birlikte değerlendirilmezse yalnızca yüksek gelirli ama eşitsiz bir tablo görülebilir.

Kalkınma için gerekli kaynaklar; iç tasarruflar, dış finansman, nitelikli iş gücü ve teknolojidir. Beş yıllık kalkınma planları ve yıllık programlar bu kaynakların bölüşümünü belirler.

Sürdürülebilir Kalkınma

Gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama hakkını yok etmeden bugünkü ihtiyaçları karşılamaya sürdürülebilir kalkınma denir. Bu anlayışta ekonomik büyüme, toplumsal adalet ve çevrenin korunması birlikte yürütülür. Bir kaynak hızla tüketilirse büyüme kısa süreli kalır ve gelecek kuşaklar yoksun kalır.

Birleşmiş Milletler'in 2015'te kabul ettiği 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı bu ilkeyi dünya ölçeğinde tanımlar; yoksulluğun azaltılması, temiz su, iyi eğitim, sorumlu üretim ve iklim eylemi bu amaçların arasındadır.

Sınav Odaklı Özet

Sınavlarda en çok faaliyet grubu belirleme ve kalkınma göstergesi ayırt etme soruları çıkar. Bir faaliyet sorulduğunda önce doğrudan doğadan mı alınıyor, işleniyor mu, hizmet mi diye sorulmalıdır.

Kalkınma göstergesi sorularında ise gelir düzeyiyle birlikte eğitim, sağlık ve eşitlik göstergelerinin de aranması gerekir; yalnızca zenginlik seçeneği çoğu zaman eksik bir cevaptır.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Ekonomi ve Kalkınma bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Ekonomik faaliyet gruplarını (birincil, ikincil, üçüncül) bir gıda üretiminin örneği üzerinden adım adım açıklayıp her aşamada çalışan birer meslek yazınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Faaliyet grubu sorularında üç soru sırayla sor: doğadan mı, işleniyor mu, hizmet mi.
• Kaynak sorularında kaynağı bir daha üretmek mümkün mü diye bak; mümkünse yenilenebilirdir.
• Kalkınma göstergesi şıklarında gelirle birlikte eğitim ve sağlık seçeneklerini ara.
• Sektör payı sorularında yüzdeleri toplayıp en büyük payı bul, çoğunlukla soru o noktadadır.
• Enerji sorularında Türkiye'nin borda ilk, petrolde ithalatçı olduğunu unutma.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Faaliyet Grubunu Belirleme

Soru: Traktörle tarlada buğday üretimi, değirmende un yapımı ve fırında ekmek satışındaki faaliyet grupları nelerdir?

1. Adım 1: Tarlada buğday alımı doğrudan doğadan ürün almaktır, birincil faaliyettir.
2. Adım 2: Değirmende un yapımı hammaddeyi işlediği için ikincil faaliyettir.
3. Adım 3: Fırında satış ve dağıtım, hizmet sunumu olduğu için üçüncül faaliyettir.

Cevap: Birincil: buğday üretimi, ikincil: un yapımı, üçüncül: satış ve dağıtım hizmeti.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Kaynak Türünü Ayırt Etme

Soru: Güneş enerjisi ile linyit kaynağının kullanım açısından farkı nedir?

1. Adım 1: Güneş enerjisi her gün yeniden elde edilebilen bir enerjidir.
2. Adım 2: Linyit milyonlarca yılda oluşan ve bir kez yakılan bir fosil yakıttır.
3. Adım 3: Bu nedenle biri yenilenebilir, diğeri yenilenemez kaynaktır.

Cevap: Güneş yenilenebilir, linyit yenilenemez kaynaktır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Sanayiyi birincil faaliyet sanmak: Sanayi hammaddeyi işlediği için ikincildir; birincil olan doğrudan doğadan ürün almaktır.
• Kalkınmayı yalnızca gelir artışı sanmak: Eğitim, sağlık, eşitlik ve çevre de kalkınmanın ölçütleridir.
• Yenilenebilir kaynakla yenilenemezi karıştırmak: Güneş ve su yenilenir; petrol, linyit ve maden yenilenemez.
• Türkiye'nin enerji kaynaklarını zengin sanmak: Petrol ve doğal gaz büyük ölçüde ithal edilir, bor ve linyit öne çıkar.
• Sürdürülebilirliği yalnızca ağaç dikmek sanmak: Ekonomi, toplum ve çevrenin birlikte korunması esastır.

Kısaca özet

Kısaca: Ekonomik faaliyetler birincil (tarım, madencilik), ikincil (sanayi) ve üçüncül (hizmet) olarak üçe ayrılır. Doğal kaynaklar yenilenebilir ve yenilenemezken, Türkiye ekonomisinde hizmetler önceliklidir. Kalkınma gelirle birlikte eğitim ve sağlık düzeyini de kapsar; sürdürülebilir kalkınma kaynakları gelecek nesiller için korur.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Aynı üretim zinciri üç faaliyet grubunu da içerebilir; hangi aşamada olunduğuna bakılır.
• Türkiye bor rezervlerinde dünya birincisi olmasına rağmen petrol ve doğal gaz ithal eder.
• Hizmetler sektörünün payının yüksekliği sanayileşme düzeyinin göstergesi değildir.
• Kalkınma yalnızca gelir artışı değil, eğitim ve sağlıkta ilerlemedir.
• Yenilenemez kaynaklar tasarruflu kullanılmazsa gelecek nesillerin hakkını elinden alır.
• Bir ülkenin dış ticaret açığının büyüklüğü, ithalata bağımlılığını gösterir.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Gelecek nesillerin ihtiyaçlarını gözeterek bugünkü ihtiyaçları karşılamaya ne denir? (Şıklar: Sürdürülebilir kalkınma · Hızlı sanayileşme · Dışa açılma · Serbest piyasa)
2. Bir ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel açıdan gelişmesine ne denir? (Şıklar: Üretim · Kalkınma · İhracat · Sanayileşme)
3. Aşağıdakilerden hangisi birincil ekonomik faaliyettir? (Şıklar: Bankacılık · Madencilik · Ulaşım · Ticaret)

Cevap anahtarı: 1) Sürdürülebilir kalkınma — Sürdürülebilir kalkınma, bugünkü büyümenin geleceğin hakkını yok etmemesini öngörür.

2) Kalkınma — Kalkınma, ülkenin ekonomik ve toplumsal düzeyinin bütünüyle yükselmesidir.

3) Madencilik — Madencilik doğrudan doğadan ürün aldığı için birincil faaliyettir; diğerleri hizmet sektöründendir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Millî Kalkınma Hamleleri — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Ekonomik Gelişmişlik ile Üretim, Dağıtım ve Tüketim Arasındaki Döngü — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Demokrasi ve Cumhuriyet — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Küresel Sorunlar ve İş Birliği — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Ekonomi ve Kalkınma başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Ekonomik faaliyet gruplarını (birincil, ikincil, üçüncül) bir gıda üretiminin örneği üzerinden adım adım açıklayıp her aşamada çalışan birer meslek yazınız. (15 puan)
• Yenilenebilir ve yenilenemez kaynakları karşılaştıran bir tablo hazırlayıp sürdürülebilir kalkınma için hangi kaynakların neden tasarruflu kullanılması gerektiğini iki gerekçeyle açıklayınız. (10 puan)
• Ailenizin bir ayda karşıladığı harcamaları (gıda, yakıt, ulaşım, eğitim) göz önünde bulundurarak bunları birincil, ikincil ve üçüncül faaliyetlerle ilişkilendiriniz. Ardından yaşadığınız bölge için y… (25 puan)